Giáo xứ Ka Đơn – Giáo hạt Đơn Dương, Giáo phận Đà Lạt

Một vùng truyền giáo giữa cao nguyên Đơn Dương

Ka Đơn nằm trong vùng Đơn Dương, phía đông nam Đà Lạt, nơi từ lâu là địa bàn sinh sống của các cộng đồng dân tộc bản địa, đặc biệt là người Churu và K’Ho. Khác với những giáo xứ hình thành từ các cộng đồng người Kinh di cư, lịch sử Công giáo tại Ka Đơn gắn khá sâu với công cuộc truyền giáo giữa các buôn làng Tây Nguyên.

Năm 1958, các linh mục Hội Thừa sai Paris – MEP, trong đó có cha Darricau, cha Grison và cha Phêrô Võ Trung Thành từ Trung tâm Dân tộc M’Lon, bắt đầu đảm trách việc truyền giáo trong vùng Đơn Dương, bao gồm Ka Đơn. Đây là một trong những dấu mốc sớm nhất được ghi nhận về hoạt động truyền giáo có tổ chức tại vùng đất này.

Từ các nhà truyền giáo MEP đến Tu Hội Vinh Sơn

Năm 1961, với sự thỏa thuận của các linh mục MEP, các linh mục Lazaristes – Tu Hội Truyền Giáo Vinh Sơn – bắt đầu đến làng Diom và phụ trách việc truyền giáo tại vùng phía nam sông Đa Nhim, trong đó có Ka Đơn.

Các linh mục Cartier, Déthune, Dulucq, Berset và Jacques Gros là những người gắn với giai đoạn truyền giáo này. Năm 1967, cha Jacques Gros dựng một nhà nguyện tại làng Ka Đơn và trực tiếp phụ trách khu vực, với sự cộng tác của các Nữ Tử Bác Ái Vinh Sơn người Việt Nam và châu Âu.

Từ đây, đời sống Công giáo bắt đầu hiện diện rõ hơn trong cộng đồng bản địa. Việc truyền giáo không chỉ dừng ở cử hành phụng vụ mà còn gắn với giáo dục, chăm sóc đời sống và đồng hành cùng người dân trong các buôn làng.

Những năm sau 1975

Năm 1975, cha Jacques Gros cùng các Nữ Tử Bác Ái Vinh Sơn người châu Âu trở về Pháp. Hoạt động mục vụ tại Ka Đơn bước sang một giai đoạn mới.

Từ năm 1977, cha Gioan Baotixita Nguyễn An Khang, khi ấy là chính xứ Lạc Hòa – Ka Đô, đảm nhận việc mục vụ tại vùng Ka Đơn, bao gồm các khu Kinh tế mới K’răngọ 2, Sao Mai và Próh.

Một dấu mốc đặc biệt diễn ra năm 1978. Lần đầu tiên sau năm 1975, một Thánh lễ được cử hành tại vùng Ka Đơn nhân lễ an táng một giáo dân ở Lạc Nghĩa. Cuối năm ấy, trước lễ Giáng Sinh, cha Alexis Tống Phước Hậu và thầy Augustinô Nguyễn Hữu Gia đến với cộng đoàn; Thánh lễ Giáng Sinh được cử hành trên một gò đất thuộc K’răngọ 2.

Trong điều kiện chưa có một ngôi nhà thờ ổn định, những Thánh lễ như vậy trở thành những điểm quy tụ quan trọng của người Công giáo trong vùng.

Năm 1990 – Giáo xứ Ka Đơn hình thành

Sau nhiều thập niên truyền giáo, cộng đoàn Ka Đơn ngày càng phát triển. Đến năm 1990, Giáo xứ Ka Đơn được hình thành dưới thời cha Alexis Tống Phước Hậu làm quản xứ.

Năm 1991, cha Hậu mời các già làng cùng bàn bạc để lựa chọn địa điểm xây dựng nhà thờ. Với sự hỗ trợ của Tòa Giám mục Đà Lạt và Tu Hội Truyền Giáo Vinh Sơn, cộng đoàn mua lại một nhà kho tiền chế của một công ty trà tại Bảo Lộc để dựng thành nhà thờ.

Tháng 5/1991, Đức cha Bartôlômêô Nguyễn Sơn Lâm làm phép Nhà thờ Ka Đơn. Khi ấy giáo xứ có khoảng 2.612 giáo dân, trong đó khoảng 1.500 người thuộc các cộng đồng K’Ho và Churu, còn lại là người Kinh.

Ngôi nhà thờ tôn giữa một cộng đoàn đang lớn lên

Nhà thờ năm 1991 đáp ứng được nhu cầu trước mắt nhưng về bản chất vẫn chỉ là một công trình tiền chế, khung sắt và bao quanh bằng tôn. Mùa nắng nóng, mùa lạnh rét và khi trời mưa, tiếng mưa trên mái tôn khiến không gian phụng vụ gặp nhiều hạn chế.

Trong khi đó, số giáo dân Ka Đơn tiếp tục tăng. Đến cuối những năm 2000, cộng đoàn đã có khoảng 5.000 người, khiến ngôi nhà thờ cũ không còn đủ sức đáp ứng.

Nhu cầu xây dựng một thánh đường mới vì thế ngày càng trở nên cấp thiết. Nhưng thay vì dựng một công trình đồ sộ theo những mẫu nhà thờ quen thuộc, Ka Đơn lựa chọn một hướng đi khác.

Một ngôi nhà thờ sinh ra từ văn hóa bản địa

Năm 2007, cha Giuse Nguyễn Đức Ngọc nhận trách nhiệm quản xứ Ka Đơn và bắt đầu thúc đẩy kế hoạch xây dựng nhà thờ mới. Ý tưởng của ngài khá rõ: ngôi thánh đường cần đơn sơ, bình dị, gần gũi thiên nhiên và thể hiện được văn hóa của người Churu – K’Ho đang sống tại đây.

Hai kiến trúc sư trẻ Vũ Thị Thu Hương và Nguyễn Tuấn Dũng, khi đó học tập và làm việc tại Đức, đảm nhận việc thiết kế.

Thay vì một nhà thờ với tháp cao và những khối kiến trúc nặng nề, công trình được phát triển theo phương ngang, thấp và gần với mặt đất. Gỗ thông, ngói, kính và những vật liệu quen thuộc được sử dụng để tạo nên một không gian mở.

Ngày 13/12/2009, Đức cha Phêrô Nguyễn Văn Nhơn chủ sự Thánh lễ đặt viên đá đầu tiên xây dựng Nhà thờ Ka Đơn.

Một mái nhà giữa rừng thông

Nhìn từ bên ngoài, Nhà thờ Ka Đơn không tạo cảm giác của một công trình muốn tách mình khỏi cảnh quan. Mái nhà thấp trải dài giữa những hàng thông, trong khi hệ khung gỗ và các mảng kính giúp không gian bên trong luôn giữ được mối liên hệ với thiên nhiên bên ngoài.

Những vách kính kết hợp khung gỗ có thể mở ra, khiến ranh giới giữa bên trong và bên ngoài nhà thờ trở nên mềm hơn. Khi cộng đoàn đông, không gian phụng vụ có thể mở rộng ra chung quanh thay vì bị giới hạn hoàn toàn bởi những bức tường.

Gỗ thông được sử dụng rộng rãi trong kết cấu và nội thất. Màu sắc tự nhiên của vật liệu được giữ lại thay vì che phủ bằng những lớp trang trí cầu kỳ.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của công trình: đơn sơ nhưng không đơn điệu, hiện đại nhưng vẫn tìm cách giữ mối liên hệ với văn hóa bản địa.

Ngày 13/07/2014 – thánh đường được cung hiến

Sau gần năm năm xây dựng, ngày 13/07/2014, Nhà thờ Giáo xứ Ka Đơn chính thức được khánh thành và cung hiến.

Ngày lễ không chỉ mang ý nghĩa hoàn thành một công trình. Những yếu tố văn hóa Churu và K’Ho xuất hiện trong chính không gian ngày cung hiến, từ trang phục, âm nhạc đến sinh hoạt cộng đồng.

Đây cũng là điều mà Ka Đơn cố gắng duy trì trong đời sống giáo xứ: đức tin Công giáo không xóa đi văn hóa của người bản địa mà tìm cách gặp gỡ và cùng tồn tại với những giá trị đã hình thành từ lâu trên vùng đất này.

Một nhà thờ Việt Nam được kiến trúc thế giới ghi nhận

Ngay từ khi còn nằm trên bản vẽ, thiết kế Nhà thờ Ka Đơn đã bắt đầu được giới kiến trúc chú ý. Năm 2011, đồ án được ghi nhận tại một giải thưởng kiến trúc thánh ở châu Âu.

Đến năm 2016, công trình đã hoàn thành của Ka Đơn giành Giải Nhì tại International Prize for Sacred Architecture lần thứ 6, một giải thưởng quốc tế dành cho kiến trúc Kitô giáo do Fondazione Frate Sole tổ chức tại Italy.

Điều đáng chú ý là Ka Đơn không được quốc tế biết đến vì quy mô lớn hay vật liệu đắt tiền. Giá trị của công trình nằm ở cách kiến trúc giải quyết mối quan hệ giữa phụng vụ, cộng đồng, văn hóa Churu và thiên nhiên cao nguyên.

Một nhà thờ tại một buôn làng của Lâm Đồng từ đó trở thành một công trình được giới kiến trúc quốc tế biết đến.

Người Churu và K’Ho trong đời sống Giáo xứ Ka Đơn

Nếu chỉ nhìn vào kiến trúc, câu chuyện Ka Đơn vẫn chưa đầy đủ. Điều làm nên bản sắc của giáo xứ chính là cộng đồng đang sống chung quanh nhà thờ.

Theo số liệu Giáo phận Đà Lạt công bố năm 2024, Giáo xứ Ka Đơn có khoảng 6.200 giáo dân, trong đó hơn 4.000 người thuộc các cộng đồng dân tộc bản địa. Quy mô ấy cho thấy yếu tố Churu – K’Ho không chỉ là một chi tiết trang trí của ngôi nhà thờ mà thực sự là một phần của đời sống giáo xứ.

Những ngày giao lưu văn hóa của Giáo hạt Đơn Dương từng được tổ chức tại Ka Đơn với cồng chiêng, trang phục truyền thống, dân ca, phong tục cưới hỏi và ẩm thực của người Churu, K’Ho. Qua đó, nhà thờ còn trở thành một không gian gặp gỡ và gìn giữ những giá trị văn hóa của cộng đồng.

Ka Đơn trong Giáo hạt Đơn Dương

Ngày nay, Giáo xứ Ka Đơn thuộc Giáo hạt Đơn Dương, Giáo phận Đà Lạt. Đây là vùng có nhiều cộng đoàn Công giáo gắn với người Churu và K’Ho như Diom, Próh, Tu Tra, M’Lọn, Lạc Sơn và Ka Đơn.

Ka Đơn cũng thường xuyên trở thành địa điểm tổ chức các sinh hoạt chung của Giáo hạt và Giáo phận. Kiến trúc rộng mở cùng khuôn viên gần gũi thiên nhiên khiến nơi đây phù hợp với những ngày gặp gỡ cộng đồng, nhưng bản chất trước hết vẫn là một nhà thờ giáo xứ và không gian phụng vụ của người Công giáo địa phương.

Một cách khác để nhìn về kiến trúc nhà thờ

Những nhà thờ Công giáo tại Việt Nam thường khiến người ta nhớ đến tháp chuông cao, vòm Gothic hay những công trình bằng gạch đá tồn tại qua nhiều thế hệ. Ka Đơn chọn một cách biểu đạt khác.

Ngôi nhà thờ không cố trở thành điểm cao nhất giữa vùng đất. Nó nằm thấp dưới những tán thông.

Không gian không đóng kín mà mở ra bên ngoài.

Vật liệu không cố che giấu nguồn gốc tự nhiên.

Văn hóa bản địa không chỉ xuất hiện qua vài họa tiết trang trí mà trở thành một phần của tư duy thiết kế.

Chính sự tiết chế ấy khiến Nhà thờ Ka Đơn trở nên khác biệt.

Từ một vùng truyền giáo năm 1958, một nhà nguyện nhỏ năm 1967 rồi ngôi nhà thờ tôn năm 1991, cộng đoàn cuối cùng đã có một thánh đường được hoàn thành năm 2014. Và thật đặc biệt, công trình của một giáo xứ miền cao nguyên sau đó lại được thế giới biết đến như một ví dụ về kiến trúc thánh đương đại.

Nhưng phía sau những giải thưởng vẫn là câu chuyện quan trọng hơn: một cộng đoàn Churu, K’Ho và người Kinh đã cùng nhau tạo dựng đời sống đức tin trên vùng đất Ka Đơn qua nhiều thế hệ.

Thông tin Giáo xứ Ka Đơn

Tên: Giáo xứ Ka Đơn
Giáo hạt: Đơn Dương
Giáo phận: Đà Lạt
Bổn mạng: Thánh Gia
Khởi đầu truyền giáo: Năm 1958
Nhà nguyện tại làng Ka Đơn: Năm 1967
Hình thành Giáo xứ Ka Đơn: Năm 1990
Nhà thờ tiền chế được làm phép: Tháng 5/1991
Đặt viên đá Nhà thờ Ka Đơn hiện nay: 13/12/2009
Khánh thành và cung hiến: 13/07/2014
Ý tưởng xây dựng: Linh mục Giuse Nguyễn Đức Ngọc
Kiến trúc sư: Vũ Thị Thu Hương – Nguyễn Tuấn Dũng
Đặc điểm kiến trúc: Kiến trúc thánh hiện đại, sử dụng gỗ thông, kính, mái ngói và khai thác những giá trị văn hóa Churu – K’Ho
Giải thưởng nổi bật: Giải Nhì International Prize for Sacred Architecture lần thứ 6 – năm 2016
Địa bàn: Ka Đơn, Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng
Cộng đồng: Người Churu, K’Ho và người Kinh
Loại hình: Giáo xứ Công giáo