Hàng trăm năm tri thức trên giấy sẽ đi đâu trong thời đại AI?

Ngày nay, chỉ cần vài giây chúng ta có thể tìm một địa danh, tra cứu một văn bản, đọc sách điện tử hay đặt câu hỏi cho trí tuệ nhân tạo. Cảm giác gần như mọi thông tin đều đã có trên Internet.

Nhưng nếu nhìn ngược lại lịch sử, Internet chỉ chiếm một khoảng thời gian rất ngắn trong hành trình lưu giữ tri thức của con người.

Trước khi máy tính xuất hiện, sách đã được viết và in qua nhiều thế hệ. Báo chí ghi lại những gì diễn ra mỗi ngày. Bản đồ lưu dấu những vùng đất. Hồ sơ hành chính ghi nhận hoạt động của xã hội. Các nhà nghiên cứu để lại công trình, bản thảo và những trang ghi chép.

Phần lớn những thông tin ấy ban đầu đều tồn tại trên giấy.

Một thế giới thông tin vẫn còn nằm trên những trang giấy

Một tờ báo xuất bản cách đây hàng chục hay hàng trăm năm không chỉ lưu lại những sự kiện lớn. Trong đó còn có giá hàng hóa, quảng cáo cửa hàng, tên đường, phương tiện đi lại, thông báo tuyển dụng, cách sử dụng ngôn ngữ và rất nhiều chi tiết của đời sống lúc bấy giờ.

Khi được xuất bản, những thông tin ấy có thể rất bình thường. Nhưng nhiều thập kỷ sau, chính những điều bình thường lại trở thành tư liệu giúp thế hệ sau hiểu một xã hội đã từng sống như thế nào.

Một tấm bản đồ cũ cũng vậy. Nó có thể lưu lại tên một địa danh đã thay đổi, một tuyến đường chưa được mở rộng, ranh giới hành chính của một thời kỳ hay một khu dân cư khi còn chưa hình thành.

Sách giáo khoa cũ cho chúng ta biết một thế hệ từng được học những gì. Một cuốn địa chí có thể lưu lại tên làng, nghề nghiệp, phong tục và đặc điểm của địa phương. Một công trình nghiên cứu cũ đôi khi chứa những quan sát tại thời điểm mà ngày nay không còn điều kiện để thực hiện lại.

Từng tài liệu riêng lẻ có thể nhỏ bé. Nhưng khi tích lũy qua nhiều thế hệ, chúng tạo thành một kho dữ liệu rất lớn về con người và xã hội.

Vấn đề là phần lớn những thông tin ấy chưa chắc đã có thể tìm thấy trên Internet.

Tồn tại không có nghĩa là có thể tìm thấy

Trong thư viện, kho lưu trữ, bảo tàng, trường đại học, cơ quan hành chính, doanh nghiệp, tổ chức và cả những tủ sách gia đình vẫn còn một lượng rất lớn tài liệu chưa được số hóa.

Thông tin vẫn tồn tại, nhưng khả năng tiếp cận còn phụ thuộc vào việc người đọc có biết tài liệu nằm ở đâu và có điều kiện trực tiếp tìm đến hay không.

Đây là điểm tạo nên khác biệt giữa lưu giữ tài liệu và biến tài liệu thành dữ liệu có thể khai thác.

Một cuốn sách sau khi được scan mới chỉ có phiên bản số. Khi tiếp tục được nhận dạng ký tự bằng OCR, bổ sung thông tin mô tả, lập chỉ mục và đưa vào hệ thống lưu trữ, nội dung bên trong mới có khả năng được tìm kiếm hiệu quả hơn.

Thay vì phải đọc hàng nghìn trang, người nghiên cứu có thể tìm một tên người, địa danh, mốc thời gian hay cụm từ xuất hiện trong nhiều tài liệu khác nhau.

Một triệu trang giấy khi ấy không đơn thuần trở thành một triệu trang ảnh. Chúng bắt đầu trở thành một triệu trang dữ liệu có khả năng được tìm kiếm và kết nối.

Số hóa còn giúp bảo vệ tài liệu gốc. Một cuốn sách quý, bản đồ cổ hay bản thảo cũ không cần liên tục được lấy ra sử dụng. Người đọc có thể tiếp cận bản số trong khi bản vật lý tiếp tục được bảo quản.

Khi những tài liệu cũ bước vào thời đại AI

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang mở thêm một giá trị mới cho công việc số hóa.

Trước đây, mục tiêu lớn của số hóa là bảo tồn, lưu trữ và tìm kiếm. Ngày nay, khi dữ liệu được tổ chức tốt, AI có thể hỗ trợ phân loại, tóm tắt, so sánh và tìm mối liên hệ giữa một lượng tài liệu rất lớn.

Một địa danh có thể xuất hiện trong nhiều cuốn sách thuộc các thời kỳ khác nhau. Một nhân vật được nhắc đến trên nhiều tờ báo. Một sự kiện có thể được ghi lại từ những nguồn độc lập.

Khi tất cả còn nằm trên những trang giấy ở nhiều kho lưu trữ khác nhau, việc kết nối các mảnh thông tin ấy đòi hỏi rất nhiều công sức.

Khi chúng trở thành dữ liệu, khả năng khai thác hoàn toàn khác.

Điều khá thú vị là AI đại diện cho một trong những công nghệ mới nhất của thời đại chúng ta, nhưng một phần dữ liệu có giá trị để công nghệ ấy khai thác lại được con người tạo ra từ rất lâu trước khi máy tính xuất hiện.

Công nghệ càng tiến về phía trước, chúng ta đôi khi càng phải quay trở lại những kho tài liệu cũ.

Mở một cuốn sách, tìm lại một tờ báo, số hóa một tấm bản đồ hay xử lý một tập hồ sơ cũ chính là những bước để đưa thông tin của quá khứ vào môi trường dữ liệu của hiện tại.

Để quá khứ tiếp tục được tìm thấy

Mỗi thời đại đều có cách riêng để lưu lại thông tin.

Con người từng khắc chữ trên đá, viết tay trên giấy, phát triển kỹ thuật in ấn và ngày nay lưu trữ dữ liệu trên những hệ thống số.

Phương tiện thay đổi nhưng nhu cầu lưu giữ tri thức vẫn còn nguyên.

Bởi vậy, số hóa những kho tài liệu được hình thành trước thời đại Internet không đơn thuần là câu chuyện công nghệ. Đó còn là quá trình chuyển giao ký ức và tri thức giữa các thế hệ.

Trang giấy → Bản số → Dữ liệu → Tìm kiếm → Kết nối → Tri thức

Hàng trăm năm sách vở, báo chí, bản đồ và hồ sơ vẫn đang nằm trong những kho lưu trữ ở khắp nơi.

Trong thời đại AI, có lẽ câu hỏi không chỉ là chúng ta sẽ tạo ra thêm bao nhiêu dữ liệu mới.

Một câu hỏi khác cũng quan trọng không kém:

Làm thế nào để những gì con người đã ghi lại từ hàng trăm năm trước không bị bỏ lại phía sau?