Số hóa ảnh, phim âm bản và slide – giữ lại ký ức trước khi vật liệu cũ phai theo thời gian

Một bức ảnh giấy và cuộn phim âm bản không chứa hình ảnh theo cùng một cách

Ảnh giấy là vật liệu phản xạ. Khi scan, hệ thống chiếu ánh sáng lên bề mặt ảnh rồi thu nhận phần ánh sáng phản xạ trở lại. Đây là nguyên lý mà nhiều flatbed scanner có thể xử lý tương đối thuận tiện.

Phim âm bản và slide lại khác. Hình ảnh nằm trên một vật liệu trong suốt, vì vậy scanner phải đưa ánh sáng xuyên qua phim để cảm biến thu nhận được thông tin. Những scanner hỗ trợ phim thường có nguồn sáng phía trên hoặc bộ phận chuyên dụng dành cho transparency.

Sự khác biệt này giải thích tại sao một chiếc flatbed scan tài liệu rất tốt chưa chắc đã scan được phim âm bản.

Nếu người dùng chỉ còn ảnh giấy đã rửa, việc số hóa có thể bắt đầu trực tiếp từ những bức ảnh ấy. Nhưng nếu phim gốc vẫn còn và được bảo quản tốt, phim có thể chứa lượng chi tiết khác so với bản ảnh giấy đã được phóng và xử lý từ nhiều năm trước. Khi đó, việc số hóa trực tiếp từ phim là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Kích thước vật gốc cũng ảnh hưởng rất lớn.

Một tấm ảnh 10 × 15 cm đã có kích thước đủ lớn để quan sát bằng mắt. Một khung phim 35 mm lại rất nhỏ nhưng sau khi số hóa có thể được phóng lên màn hình lớn. Vì vậy, phim thường đòi hỏi mật độ thu nhận chi tiết cao hơn đáng kể so với scan tài liệu A4.

Đây cũng là ví dụ rất rõ cho điều mình đã nói từ những bài đầu của chuỗi: DPI chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh kích thước vật gốc và mục tiêu sử dụng.

Một con số phù hợp cho hợp đồng A4 chưa chắc phù hợp cho khung phim 35 mm. Và một thiết lập đủ để chia sẻ ảnh trên điện thoại chưa chắc đã là lựa chọn phù hợp nếu mục tiêu là tạo bản lưu trữ lâu dài.

Với ảnh cũ, màu sắc và sắc độ chính là thông tin

Một hợp đồng có thể vẫn hoàn thành chức năng nếu nền giấy được làm trắng và chữ đen trở nên rõ hơn. Nhưng với một bức ảnh, cách xử lý ấy có thể làm thay đổi chính nội dung mà chúng ta muốn giữ.

Màu da, màu quần áo, ánh sáng, vùng tối, vùng sáng và những chuyển tiếp sắc độ đều tạo nên hình ảnh. Với ảnh đen trắng, các mức xám giữa vùng sáng nhất và tối nhất cũng chứa rất nhiều chi tiết. Một khuôn mặt nằm trong vùng bóng tối có thể mất nét nếu quá trình scan làm tương phản quá mạnh.

Ảnh cũ còn đặt ra một câu hỏi khó hơn: nên giữ đúng tình trạng hiện tại hay phục hồi lại gần với hình ảnh ban đầu?

Một bức ảnh màu từ vài chục năm trước có thể đã ngả vàng hoặc mất cân bằng màu. Phần mềm ngày nay có thể điều chỉnh màu, tăng tương phản, loại bụi và sửa nhiều khuyết điểm. Công nghệ AI còn có thể phục hồi khuôn mặt, tăng độ phân giải hoặc thậm chí tái tạo những vùng hình ảnh bị mất.

Những công cụ ấy rất hữu ích, nhưng bản phục hồi không nên mặc nhiên thay thế bản thu nhận gốc.

Một cách làm thận trọng là giữ một bản master tương đối trung thực với vật gốc tại thời điểm scan, sau đó tạo các bản dẫn xuất để chỉnh màu, phục hồi, chia sẻ hoặc in lại. Như vậy, những quyết định xử lý hôm nay không làm mất đi dữ liệu thu nhận ban đầu.

Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng khi ảnh có giá trị lịch sử.

Một vết xước có thể là khuyết điểm cần sửa trong bản ảnh để treo. Nhưng đối với nhà lưu trữ, chính vết xước ấy lại là một phần tình trạng vật lý của bản gốc. Một tấm ảnh bị cắt mép có thể được AI mở rộng rất đẹp, nhưng phần được tạo thêm không phải thông tin từng tồn tại trên vật gốc.

Công nghệ có thể giúp chúng ta nhìn ảnh dễ hơn.

Nhưng bảo tồn cần phân biệt rõ đâu là dữ liệu thu nhận và đâu là dữ liệu được tái tạo sau đó.

Bụi nhỏ trên phim có thể trở thành một vết rất lớn trên màn hình

Ảnh và phim có một đặc điểm khiến khâu chuẩn bị vật gốc trở nên đặc biệt quan trọng: những khuyết điểm rất nhỏ có thể trở nên rõ ràng khi hình ảnh được phóng lớn.

Một hạt bụi gần như không nhìn thấy trên phim 35 mm có thể trở thành một chấm lớn sau khi scan ở độ phân giải cao. Vết xước, dấu vân tay và những hạt bẩn nhỏ cũng có thể xuất hiện rõ hơn nhiều trên bản số.

Vì vậy, làm sạch phù hợp trước khi scan có thể tiết kiệm rất nhiều thời gian xử lý về sau. Nhưng việc vệ sinh cũng phải thận trọng. Ảnh và phim cũ có thể có bề mặt nhạy cảm; không nên tùy tiện sử dụng hóa chất hoặc thao tác mạnh chỉ để loại bỏ một vết bẩn.

Một số scanner phim có công nghệ hỗ trợ phát hiện bụi và vết xước bằng kênh hồng ngoại trên những loại phim tương thích. Phần mềm sau đó có thể dựa vào dữ liệu này để giảm các khuyết điểm trong ảnh. Tuy nhiên, khả năng hoạt động còn phụ thuộc loại phim và vật liệu, nên đây không phải giải pháp áp dụng giống nhau cho mọi trường hợp.

Việc đặt phim đúng vị trí cũng quan trọng. Film holder giúp giữ khung phim tương đối phẳng và đúng khoảng cách với hệ thống quang học. Với những cuộn phim bị cong, ẩm hoặc xuống cấp, xử lý vật lý có thể cần nhiều kinh nghiệm hơn việc scan ảnh giấy thông thường.

Điều này cho thấy số hóa ảnh không đơn giản là “đặt vào máy và bấm Scan”.

Càng muốn giữ nhiều chi tiết, người thực hiện càng phải chú ý đến vật gốc, độ sạch, độ phẳng, ánh sáng, độ phân giải, màu sắc và cách lưu file.

Nhưng đổi lại, chỉ cần thực hiện tốt một lần, bản số có thể được sao chép và sử dụng nhiều lần mà không cần liên tục lấy ảnh hoặc phim gốc ra khỏi nơi bảo quản.

Giá trị lớn nhất không nằm ở file ảnh mà ở những con người bên trong ảnh

Số hóa một bức ảnh cũ tạo ra file. Nhưng file ấy chỉ giữ được những gì máy scan nhìn thấy.

Máy có thể ghi lại khuôn mặt một người đàn ông đứng trước ngôi nhà vào năm 1970. Nó không biết đó là ông nội của ai. Nó không biết căn nhà nằm ở làng nào. Nó không biết ngày hôm đó là lễ cưới, ngày nhập ngũ hay chỉ là một buổi cả gia đình tình cờ đứng lại chụp chung.

Những thông tin ấy đang nằm ở con người.

Và thời gian để thu thập chúng có thể ngắn hơn tuổi thọ của chính bức ảnh.

Đây có lẽ là điều đáng suy nghĩ nhất khi một gia đình bắt đầu số hóa kho ảnh cũ. Trong lúc ông bà, cha mẹ và những người lớn tuổi vẫn còn nhớ, việc ngồi cùng nhau xem từng bức ảnh và ghi lại tên người, địa điểm, khoảng thời gian và câu chuyện liên quan có thể tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với việc chỉ scan thật nhanh hàng nghìn tấm.

Một bức ảnh có metadata sẽ khác hoàn toàn một file mang tên .

Nếu biết ảnh chụp ai, năm nào, ở đâu và trong sự kiện gì, thế hệ sau không chỉ nhìn thấy khuôn mặt. Họ có thể hiểu mối quan hệ giữa những con người, gia đình và vùng đất trong bức ảnh.

Ở quy mô rộng hơn, điều tương tự cũng đúng với ảnh của trường học, doanh nghiệp, giáo xứ, làng xóm và cộng đồng.

Một bức ảnh chụp con đường năm 1980 có thể trở thành tư liệu về lịch sử đô thị. Ảnh một nhà máy những ngày đầu hoạt động có thể trở thành lịch sử doanh nghiệp. Một bức ảnh lớp học có thể nối lại ký ức của hàng chục con người. Một tấm ảnh nhà thờ, đình làng hay khu phố cũ có thể giúp thế hệ sau hình dung một không gian đã thay đổi hoàn toàn.

Khi được số hóa, những hình ảnh ấy có thể được chia sẻ mà không cần chuyền tay bản gốc. Khi có metadata, chúng có thể được tìm kiếm và kết nối. Khi được sao lưu đúng cách, chúng có cơ hội tồn tại ngay cả khi bản giấy tiếp tục lão hóa.

Và đây cũng là nơi toàn bộ chuỗi số hóa gặp nhau.

Scanner thu nhận hình ảnh. Độ phân giải quyết định lượng chi tiết. Màu sắc và bit depth ảnh hưởng đến những sắc độ được giữ lại. Metadata giữ câu chuyện. Hệ thống lưu trữ và backup bảo vệ dữ liệu. Công nghệ phục hồi có thể tạo ra những phiên bản dễ xem hơn, nhưng bản master vẫn giúp chúng ta biết vật gốc thực sự đã được thu nhận như thế nào.

Với một doanh nghiệp, số hóa có thể bắt đầu từ nhu cầu quản lý hồ sơ.

Với một thư viện, nó có thể bắt đầu từ sách.

Với một cơ quan kỹ thuật, đó có thể là hàng nghìn bản vẽ.

Nhưng với mỗi gia đình, điểm khởi đầu đôi khi chỉ là một hộp ảnh cũ nằm trong tủ đã rất lâu không ai mở.

Và trong chiếc hộp ấy có thể là những khuôn mặt, căn nhà, con đường và những câu chuyện mà một ngày nào đó không còn ai đủ ký ức để gọi đúng tên.

Máy scan không thể giữ thay chúng ta tất cả những ký ức ấy.

Nhưng nó có thể giúp tạo ra một cánh cửa để chúng bước sang thế giới số, trước khi vật liệu cũ tiếp tục phai đi và trước khi những người còn nhớ câu chuyện không còn ở đó để kể lại.

Bởi cuối cùng, điều đáng giữ không phải chỉ là những tấm ảnh.

Đó là những con người và câu chuyện mà những tấm ảnh ấy đang mang theo.