Từ những trang giấy đến ký ức số – chúng ta đang chuyển giao điều gì cho thế hệ sau?

Một đất nước không chỉ được nhớ bằng những tài liệu lớn

Khi nói đến tư liệu lịch sử, người ta thường nghĩ đến những văn bản quý được bảo quản trong các cơ quan lưu trữ, thư viện hay bảo tàng. Đó là một phần đặc biệt quan trọng của ký ức quốc gia. Nhưng ký ức của một đất nước còn nằm rải rác ở rất nhiều nơi khác.

Nó có thể nằm trong cuốn gia phả của một dòng họ, những trang ghi chép đã ngả màu trong một gia đình, kỷ yếu của một ngôi trường, ảnh của một giáo xứ, bản đồ của một địa phương, hồ sơ của một doanh nghiệp lâu năm hay những tấm hình về một con đường trước khi đô thị thay đổi.

Có những tư liệu mang giá trị với cả xã hội. Có những thứ chỉ có ý nghĩa với một cộng đồng nhỏ. Và cũng có những bức ảnh tưởng như chẳng quan trọng với ai ngoài một gia đình.

Nhưng lịch sử lớn cuối cùng cũng được tạo thành từ vô số câu chuyện nhỏ như vậy.

Một bức ảnh chụp trước căn nhà năm 1975 trước hết là ký ức của một gia đình. Nhưng trong ảnh có thể còn thấy kiểu kiến trúc, con đường, phương tiện, cách ăn mặc và cảnh quan của một thời kỳ. Một cuốn kỷ yếu trước hết ghi lại những người từng học cùng nhau, nhưng nhiều năm sau có thể trở thành tư liệu về lịch sử của một ngôi trường. Hồ sơ của một doanh nghiệp tưởng chỉ phục vụ hoạt động kinh doanh, nhưng sau vài chục năm có thể kể lại một phần quá trình phát triển của một ngành nghề hay một vùng đất.

Giá trị của tư liệu vì vậy không phải lúc nào cũng được nhận ra ngay tại thời điểm nó được tạo ra.

Đó cũng là lý do câu chuyện số hóa không nên chỉ giới hạn trong những kho lưu trữ lớn.

Ở quy mô quốc gia có những chương trình lớn. Nhưng ở quy mô nhỏ hơn, mỗi thư viện, trường học, tổ chức, doanh nghiệp, cộng đồng, dòng họ và gia đình đều đang giữ một phần ký ức của chính mình.

Nếu những phần nhỏ ấy được nhận diện và gìn giữ tốt hơn, kho tư liệu mà xã hội để lại cho tương lai cũng trở nên phong phú hơn.

Công nghệ mới chỉ xuất hiện trong một phần rất ngắn của lịch sử

Máy scan là một công nghệ tương đối trẻ nếu đặt cạnh tuổi đời của những tư liệu mà nó đang được dùng để số hóa.

Trước khi có scanner, con người vẫn bảo tồn và truyền lại tri thức bằng cách gìn giữ vật gốc, sao chép, in lại, chụp ảnh và nhiều phương pháp khác. Chính nhờ những thế hệ đã làm công việc ấy mà hôm nay chúng ta còn tài liệu để số hóa.

Công nghệ số không thay thế giá trị đó.

Nó mở thêm một khả năng mà các thế hệ trước không có: một vật gốc có thể được thu nhận thành dữ liệu, sao chép mà không cần tiếp tục tác động lên vật gốc và đưa đến rất nhiều người ở những nơi khác nhau.

Một cuốn gia phả trước đây muốn xem phải đến nơi đang giữ nó. Khi được số hóa đúng cách, con cháu sống ở nhiều nơi có thể cùng tiếp cận một bản số. Một tài liệu trong thư viện có thể được tra cứu mà người đọc không cần trực tiếp chạm vào bản gốc. Một bức ảnh cũ có thể được chia sẻ cho cả gia đình trong khi bản giấy vẫn được bảo quản an toàn.

Ở quy mô lớn hơn, hàng triệu trang tài liệu khi được OCR, gắn metadata và tổ chức thành hệ thống còn có thể được tìm kiếm theo những cách mà kho giấy rất khó thực hiện.

Đây là bước thay đổi lớn.

Nhưng 26 bài trước của chuyên đề cũng cho thấy công nghệ không tự mình giải quyết mọi thứ. Scanner có thể tạo hình ảnh rất nhanh nhưng không biết tài liệu nào đáng giữ. OCR có thể nhận dạng chữ nhưng không hiểu toàn bộ bối cảnh lịch sử. AI có thể hỗ trợ phục hồi, phân loại và khai thác dữ liệu, nhưng nếu tư liệu chưa bao giờ được đưa vào thế giới số thì rất nhiều tri thức vẫn nằm ngoài khả năng tiếp cận của những hệ thống ấy.

Và ngay cả khi đã có file, dữ liệu cũng không tự nhiên tồn tại mãi mãi.

Cuối cùng vẫn cần con người quyết định: thứ gì cần được số hóa, chất lượng nào là đủ, thông tin nào phải đi cùng tài liệu, ai được tiếp cận và dữ liệu ấy sẽ được gìn giữ như thế nào.

Nhìn từ góc độ đó, scanner không phải nhân vật chính của câu chuyện.

Con người mới là người quyết định ký ức nào bước qua cánh cửa số.

Số hóa không phải để bỏ quá khứ lại phía sau

Có một cách hiểu dễ khiến số hóa trở thành một công việc thuần kỹ thuật: giấy là cũ, dữ liệu số là mới; vì vậy chuyển từ giấy sang file đồng nghĩa thay cái cũ bằng cái mới.

Nhưng với nhiều loại tư liệu, cách nhìn ấy không đầy đủ.

Bản số và vật gốc có thể mang những giá trị khác nhau.

Một trang gia phả không chỉ có những chữ được OCR nhận dạng. Loại giấy, nét mực, cách trình bày, dấu vết sửa chữa và tình trạng vật lý cũng có thể mang thông tin. Một bức ảnh cũ không chỉ chứa khuôn mặt; mặt sau có thể có vài dòng chữ viết tay giúp xác định người và thời gian. Một cuốn sách cổ không đơn thuần là tập hợp nội dung văn bản mà còn là một vật thể đã đi qua lịch sử.

Số hóa giúp giảm nhu cầu sử dụng trực tiếp vật gốc và mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng với những tư liệu có giá trị, nó không nhất thiết làm cho vật gốc trở nên vô nghĩa.

Hai thế giới có thể bổ sung cho nhau.

Vật gốc giữ bằng chứng vật chất và dấu vết thời gian. Bản số giúp thông tin được sao chép, tìm kiếm, kết nối và tiếp cận rộng hơn.

Điều quan trọng hơn nữa là số hóa tạo ra cơ hội bổ sung những thông tin mà chính vật gốc không ghi lại.

Một bức ảnh cũ có thể không có tên những người xuất hiện trong đó. Nhưng người bà 80 tuổi trong gia đình vẫn còn nhớ. Một bản đồ cũ có thể không giải thích tên gọi dân gian của một khu vực, nhưng những người từng sống ở đó còn biết. Một kỷ yếu có danh sách tên nhưng câu chuyện về những con người ấy vẫn nằm trong ký ức của những người cùng thời.

Nếu chỉ scan mà không thu nhận những lớp thông tin ấy, chúng ta có thể giữ được hình ảnh nhưng vẫn đánh mất một phần câu chuyện.

Đôi khi việc đáng làm nhất không phải mua một scanner có DPI cao hơn.

Mà là ngồi xuống với những người còn nhớ và hỏi họ về những gì đang nằm trước mặt mình.

Tên người nào đây? Bức ảnh chụp ở đâu? Căn nhà này từng nằm ở vị trí nào? Tại sao gia đình giữ lá thư này? Cuốn sổ này của ai? Sự kiện trong bức ảnh diễn ra vào năm nào?

Những câu trả lời ấy, khi được ghi lại cùng bản số, có thể trở thành phần giá trị nhất mà thế hệ hôm nay bổ sung vào tư liệu trước khi chuyển nó cho thế hệ sau.

Điều chúng ta chuyển giao không phải là những file scan

Một ngày nào đó, những scanner hiện đại nhất hôm nay cũng sẽ trở thành thiết bị cũ.

Ổ cứng sẽ được thay thế. Hệ thống lưu trữ sẽ thay đổi. Phần mềm mới sẽ xuất hiện. AI sẽ tiến xa hơn những gì chúng ta đang hình dung. Những định dạng dữ liệu và cách con người tìm kiếm thông tin cũng có thể khác.

Nhưng mục tiêu sâu nhất của việc số hóa không nằm ở một thế hệ công nghệ cụ thể.

Nó nằm ở việc giữ cho thông tin tiếp tục có khả năng đi qua thời gian.

Nếu một bức ảnh được scan nhưng không ai biết người trong ảnh là ai, chúng ta đã giữ được hình ảnh nhưng có thể đã mất câu chuyện.

Nếu một triệu trang tài liệu được số hóa nhưng không có cấu trúc để tìm lại, chúng ta có dữ liệu nhưng chưa chắc đã giữ được khả năng sử dụng.

Nếu một kho tư liệu được lưu rất tốt hôm nay nhưng không có người chịu trách nhiệm tiếp tục bảo tồn, nó vẫn có thể biến mất trong tương lai.

Vì vậy, thứ được chuyển giao không đơn giản là PDF, TIFF, JPEG hay những terabyte dữ liệu.

Thứ chúng ta thực sự muốn chuyển giao là khả năng để người đến sau tiếp tục đọc, nhìn, tìm kiếm, hiểu và kể tiếp những câu chuyện mà người đi trước đã để lại.

Nhìn như vậy, số hóa không còn là công việc riêng của ngành công nghệ.

Người làm lưu trữ hiểu giá trị của hồ sơ. Người làm thư viện hiểu sách. Nhà nghiên cứu hiểu tư liệu. Doanh nghiệp hiểu lịch sử và dữ liệu của mình. Người lớn tuổi trong gia đình biết tên những người trong ảnh. Người địa phương nhớ những tên đất mà bản đồ mới có thể không còn ghi.

Công nghệ chỉ giúp những nguồn hiểu biết ấy gặp nhau trong một môi trường mới.

Và đó cũng là nơi chiếc máy scan tìm thấy vai trò đúng nhất của mình.

Không phải một thiết bị văn phòng chỉ dùng để biến giấy thành PDF.

Không phải giải pháp duy nhất của chuyển đổi số.

Mà là một trong những cánh cửa giúp tri thức và ký ức đang tồn tại trong thế giới vật chất có thể bước sang thế giới dữ liệu.

Phía sau cánh cửa ấy còn OCR, metadata, hệ thống lưu trữ, tìm kiếm, AI và những công nghệ sẽ tiếp tục xuất hiện trong tương lai. Nhưng ở phía trước cánh cửa vẫn là những cuốn sách, trang giấy, tấm bản đồ, bức ảnh và vô số tư liệu đã được con người gìn giữ từ trước khi thế giới số tồn tại.

Thế hệ trước đã chuyển chúng đến tay chúng ta bằng những phương tiện họ có.

Thế hệ hôm nay có thêm một phương tiện mới.

Và có lẽ câu hỏi cuối cùng của cả chuyên đề không phải:

“Máy scan còn quan trọng trong thời đại số hay không?”

Mà là:

“Với những công nghệ đang có trong tay, chúng ta sẽ giữ lại được bao nhiêu tri thức và ký ức hôm nay để người đến sau vẫn còn cơ hội hiểu những gì đã từng tồn tại?”

Bởi cuối cùng, giá trị của số hóa không nằm ở số trang đã scan.

Nó nằm ở những gì vẫn còn có thể được tìm thấy, được hiểu và được nhớ đến sau khi thời gian tiếp tục đi qua.