Deanston Distillery – Nhà chưng cất Highland trong nhà máy dệt bông cổ bên River Teith

Trước khi những nồi chưng cất bằng đồng xuất hiện, nơi đây từng là Adelphi Cotton Mill, một nhà máy dệt bông được xây dựng từ năm 1785. Nhà máy từng đóng vai trò trung tâm của cả một cộng đồng công nghiệp hình thành bên dòng Teith.

Ngày nay, những tòa nhà công nghiệp cũ vẫn hiện diện, nhưng bên trong là một nhà chưng cất whisky hiện đại. Nước từ River Teith không chỉ được sử dụng trong quá trình sản xuất mà dòng sông còn cung cấp năng lượng thủy điện cho nhà máy.

Chính sự giao thoa giữa di sản công nghiệp, cộng đồng địa phương, năng lượng từ dòng sông và Scotch whisky tạo nên một câu chuyện rất riêng của Deanston.

Khởi đầu từ Adelphi Cotton Mill năm 1785

Lịch sử địa điểm Deanston bắt đầu vào năm 1785, khi Adelphi Cotton Mill được xây dựng bên River Teith.

Đây là thời kỳ Cách mạng Công nghiệp đang làm thay đổi mạnh mẽ nền kinh tế Anh và Scotland. Những nhà máy sử dụng sức nước được xây dựng dọc các dòng sông để vận hành máy móc sản xuất.

River Teith trở thành nguồn năng lượng tự nhiên lý tưởng cho nhà máy.

Qua thời gian, hoạt động dệt bông phát triển và kéo theo sự hình thành của cả một cộng đồng xung quanh. Nhà ở cho công nhân cùng nhiều cơ sở phục vụ đời sống được xây dựng gần nhà máy.

Ngôi làng Deanston ngày nay vì vậy có mối liên hệ trực tiếp với lịch sử của chính khu công nghiệp này.

Trong gần hai thế kỷ, âm thanh quen thuộc tại đây không phải tiếng vận hành của mash tun hay những nồi chưng cất whisky, mà là tiếng máy móc của ngành dệt.

Khi ngành dệt suy giảm

Bước sang thế kỷ XX, ngành dệt Scotland dần đối mặt với nhiều thay đổi về kinh tế và cạnh tranh.

Hoạt động của Deanston Cotton Mill cuối cùng không còn duy trì được như trước và nhà máy phải đóng cửa vào năm 1964.

Một khu công nghiệp từng nuôi sống cả cộng đồng đứng trước nguy cơ trở thành những công trình bỏ không.

Nhưng lịch sử của địa điểm này chưa kết thúc.

Nhà môi giới whisky Brodie Hepburn nhận ra rằng những tòa nhà rộng lớn, nguồn nước từ River Teith và hệ thống thủy năng sẵn có tạo nên điều kiện phù hợp để chuyển đổi khu nhà máy thành một nhà chưng cất Scotch whisky.

Từ đó, một chương hoàn toàn mới bắt đầu.

Từ nhà máy dệt thành nhà chưng cất whisky

Trong giữa thập niên 1960, khu nhà máy dệt cũ được cải tạo để phục vụ sản xuất whisky.

Đây không phải công trình được thiết kế ngay từ đầu như một distillery. Những người xây dựng phải đưa mash tun, washbacks, nồi chưng cất và các thiết bị sản xuất whisky vào bên trong cấu trúc của một nhà máy công nghiệp đã tồn tại từ thế kỷ XVIII.

Việc chuyển đổi đòi hỏi nhiều giải pháp kỹ thuật khác với một nhà chưng cất được xây mới hoàn toàn.

Đến năm 1966, Deanston Distillery chính thức bắt đầu sản xuất spirit.

Từ đây, nơi từng sản xuất vải bông bắt đầu sản xuất Scotch whisky.

Năm 2026 vì vậy đánh dấu 60 năm Deanston chưng cất whisky, dù lịch sử của những công trình tại đây đã kéo dài hơn 240 năm.

River Teith – dòng sông nuôi sống Deanston

Nếu phải lựa chọn một yếu tố tự nhiên gắn chặt nhất với lịch sử Deanston, đó chính là River Teith.

Trong thời kỳ nhà máy dệt, dòng sông cung cấp năng lượng cho máy móc.

Khi nơi đây trở thành nhà chưng cất, River Teith tiếp tục đảm nhận hai vai trò quan trọng: cung cấp nước và tạo ra điện năng.

Deanston khai thác hệ thống thủy điện từ dòng sông để phục vụ hoạt động sản xuất.

Nhà chưng cất có khả năng tạo ra lượng điện lớn hơn nhu cầu sử dụng tại chỗ, vì vậy phần điện dư có thể được đưa trở lại lưới điện quốc gia.

Đây là một đặc điểm khá hiếm trong ngành Scotch whisky.

Hơn hai thế kỷ sau khi nhà máy dệt đầu tiên xuất hiện, dòng Teith vẫn tiếp tục cung cấp năng lượng cho hoạt động diễn ra bên bờ sông – chỉ khác rằng ngày nay sản phẩm không còn là vải bông mà là whisky.

Những công trình công nghiệp được tái sử dụng

Kiến trúc Deanston khác khá rõ so với hình ảnh quen thuộc của nhiều nhà chưng cất Scotland.

Không có một khu nhà máy được xây dựng hoàn toàn theo kiểu distillery truyền thống. Thay vào đó là những khối công trình đá lớn mang dấu ấn của kiến trúc công nghiệp cuối thế kỷ XVIII và thế kỷ XIX.

Một trong những không gian đặc biệt nhất là kho trưởng thành whisky.

Khu vực này từng là một phần của nhà máy dệt và có cấu trúc thích hợp để chuyển đổi thành nơi lưu giữ những thùng whisky.

Những bức tường dày và môi trường bên trong tương đối ổn định tạo điều kiện phù hợp cho quá trình trưởng thành kéo dài nhiều năm.

Nhờ vậy, ngay cả khi chức năng thay đổi, nhiều phần của công trình cũ vẫn tiếp tục được sử dụng thay vì bị phá bỏ.

Phương pháp sản xuất của Deanston

Deanston duy trì nhiều phương pháp sản xuất truyền thống trong quá trình tạo ra Highland Single Malt.

Nhà chưng cất sử dụng bốn nồi chưng cất bằng đồng, gồm:

2 wash stills cho lần chưng cất đầu tiên và 2 spirit stills cho lần chưng cất tiếp theo.

Một trong những thiết bị đáng chú ý là open-top mash tun – mash tun dạng mở được sử dụng trong quá trình chiết xuất đường từ malt.

Những quyết định trong quá trình nghiền malt, mashing, fermentation và distillation được kiểm soát nhằm tạo nên phong cách new make spirit đặc trưng của Deanston.

Phong cách whisky mang cấu trúc waxy

Một đặc điểm thường xuyên được nhắc đến khi nói về Deanston là waxy character – cấu trúc mang cảm giác sáp.

Đây không phải vị của sáp được thêm vào whisky mà là cách mô tả cảm giác cấu trúc của spirit khi thưởng thức.

Whisky Deanston thường có phong cách tương đối đầy đặn với những sắc thái malt, mật ong, trái cây vườn, citrus, vanilla và gia vị, đi cùng cảm giác waxy đặc trưng.

Nhà chưng cất cũng chủ trương đóng chai nhiều dòng single malt theo hướng không chill filtration và không bổ sung màu caramel, nhằm giữ lại nhiều đặc tính tự nhiên của whisky.

Những phiên bản quen thuộc gồm Deanston 12 Year Old, Deanston 18 Year Old cùng nhiều dòng whisky được hoàn thiện trong các loại thùng khác nhau.

Một trong những nhà chưng cất tiên phong với Organic Scotch Whisky

Deanston còn có một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử whisky hữu cơ.

Năm 2000, nhà chưng cất được Organic Food Federation của Anh chứng nhận để sản xuất whisky hữu cơ.

Để đạt tiêu chuẩn này, nguyên liệu và quá trình sản xuất phải đáp ứng những yêu cầu kiểm soát riêng, trong đó có việc sử dụng lúa mạch hữu cơ đạt chứng nhận.

Deanston từ đó trở thành một trong những nhà chưng cất tiên phong trong lĩnh vực Organic Single Malt Scotch Whisky.

Điều này khá phù hợp với câu chuyện rộng hơn của Deanston – một nhà chưng cất từ lâu đã tận dụng nguồn năng lượng tái tạo từ chính dòng sông bên cạnh mình.

Giai đoạn đóng cửa và hồi sinh

Deanston không hoạt động liên tục kể từ năm 1966.

Trong giai đoạn khó khăn của ngành Scotch whisky đầu thập niên 1980, nhà chưng cất phải đóng cửa năm 1982.

Các nồi chưng cất im tiếng trong nhiều năm.

Đến năm 1990, Deanston được Burn Stewart Distillers mua lại.

Sau quá trình chuẩn bị, hoạt động sản xuất được khôi phục vào đầu thập niên 1990 và tiếp tục phát triển trong những thập niên sau đó.

Qua các thay đổi về quyền sở hữu doanh nghiệp, Deanston từng trở thành một phần của Distell.

Sau quá trình tái cấu trúc liên quan đến thương vụ Heineken – Distell năm 2023, Deanston hiện nằm trong danh mục của CVH Spirits, cùng với các thương hiệu Scotch whisky như Bunnahabhain và Tobermory.

Visitor Centre và hành trình từ cotton đến whisky

Năm 2012, Deanston chính thức mở Visitor Centre, đưa khu nhà chưng cất đến gần hơn với khách tham quan.

Ngày nay, Deanston vẫn tổ chức các tour nhà chưng cất và chương trình whisky tasting.

Điểm thú vị của chuyến tham quan không chỉ nằm ở quá trình làm whisky.

Người đến Deanston đồng thời bước vào một phần của lịch sử công nghiệp Scotland – nơi những tòa nhà từng phục vụ ngành dệt từ cuối thế kỷ XVIII vẫn tiếp tục được sử dụng sau hơn hai thế kỷ.

Một địa điểm vì vậy có thể kể hai câu chuyện: cotton mill và whisky distillery.

Deanston – từ năng lượng công nghiệp đến năng lượng tái tạo

Có một sự tiếp nối khá đặc biệt trong lịch sử Deanston.

Năm 1785, nhà máy được xây bên River Teith vì con người cần sức nước để vận hành ngành dệt.

Gần hai thế kỷ sau, khi ngành dệt biến mất, chính dòng sông ấy lại trở thành một trong những lý do khiến khu nhà máy được lựa chọn để sản xuất whisky.

Ngày nay River Teith vẫn chảy bên những tòa nhà cũ, tiếp tục cung cấp nước và năng lượng cho Deanston Distillery.

Vì vậy, câu chuyện của Deanston không đơn thuần là lịch sử một thương hiệu Scotch whisky.

Đó còn là câu chuyện về một công trình công nghiệp được tái sinh, về cộng đồng hình thành quanh nhà máy và về cách một nguồn năng lượng tự nhiên đã phục vụ cùng một địa điểm qua nhiều thế hệ.

Từ Adelphi Cotton Mill năm 1785 đến Deanston Distillery năm 1966, chức năng của nơi này đã thay đổi nhưng mối liên hệ giữa con người, River Teith và hoạt động sản xuất vẫn được tiếp nối.

Đó chính là dấu ấn riêng giúp Deanston trở thành một địa điểm đáng chú ý trên bản đồ whisky vùng Highlands Scotland.

Thông tin Deanston Distillery

Tên: Deanston Distillery
Loại hình: Nhà chưng cất Single Malt Scotch Whisky
Công trình ban đầu: Adelphi Cotton Mill
Nhà máy dệt được xây dựng: 1785
Chuyển đổi thành nhà chưng cất: Thập niên 1960
Bắt đầu sản xuất whisky: 1966
Địa điểm: Deanston, gần Doune, Perthshire, Scotland, United Kingdom
Vùng whisky: Highlands
Nguồn nước: River Teith
Năng lượng: Thủy điện từ River Teith
Hệ thống chưng cất: 2 wash stills và 2 spirit stills
Chủ sở hữu hiện nay: CVH Spirits
Tình trạng: Đang hoạt động
Visitor Centre: Có
Các dòng tiêu biểu: Deanston 12 Year Old, Deanston 18 Year Old và các phiên bản Organic
Phong cách đặc trưng: Waxy, malt, mật ong, trái cây, citrus, vanilla và gia vị
Dấu ấn nổi bật: Nhà chưng cất được chuyển đổi từ nhà máy dệt bông thế kỷ XVIII và sử dụng thủy điện từ River Teith