Giáo xứ Gò Đền – Giáo hạt Ninh Hải, Giáo phận Nha Trang

Từ công cuộc dẫn thủy cuối thế kỷ XIX

Muốn hiểu lịch sử Gò Đền phải trở lại vùng đất Ninh Thuận vào cuối thế kỷ XIX.

Năm 1891, sau khi hoàn thành công việc dẫn thủy vào những cánh đồng Tấn Tài, Tấn Lộc, Mỹ An và Tân Hội, linh mục Louis de Villaume – người dân địa phương quen gọi là Cố Đề – tiếp tục công việc khai khẩn vùng đồng Hộ Diêm và Đầm Nại.

Một trong những công việc quan trọng là đào tuyến kênh dẫn nước mà về sau người dân gọi là Mương Ngang.

Trong số những người tham gia công việc có các gia đình Công giáo từ họ đạo Láng Mun, nay là Giáo xứ Tân Hội.

Họ đến một vùng đất còn hoang vắng để đào kênh và khai phá ruộng đồng.

Ban ngày mọi người làm việc. Khi đêm xuống, các gia đình tập trung trên những gò đất cao để tránh thú dữ và tìm nơi nghỉ ngơi.

Từ những nhóm người khai phá ấy, một cộng đoàn mới dần hình thành.

Câu chuyện về tên gọi Gò Đền

Tên Gò Đền cũng gắn với ký ức của vùng đất.

Theo lược sử Giáo phận Nha Trang, trong nhóm những gia đình đầu tiên có gia đình một người tên Đền, gốc vùng Quảng Nam – Bình Định.

Khi tham gia đào Mương Ngang, ông cùng những gia đình khác thường nghỉ lại trên một gò đất cao. Sau này ông lâm bệnh và qua đời tại đây.

Người dân dần gọi khu vực này là Gò Đền, vừa để ghi nhớ ông, vừa để phân biệt với những gò khác trong vùng như Gò Nhãn hay Gò Lức.

Gần đó còn có Gò Thao.

Tên Gò Thao được lưu truyền từ ông bà Thao, những người từ Phương Cựu lên đây lập nghiệp. Qua thời gian, tên người trở thành tên đất.

Những địa danh ấy tồn tại qua nhiều thế hệ và sau này trở thành tên của những cộng đoàn Công giáo.

Hai họ đạo Gò Đền và Gò Thao

Năm 1906, công trình Mương Ngang hoàn thành.

Cố Đề bắt đầu tổ chức Giáo xứ Hộ Diêm và giao cho Cố Kim – linh mục Marie-Julien Geoffroy – phụ trách.

Cũng trong thời gian này, hai họ nhánh Gò Đền và Gò Thao được thành lập, trực thuộc Giáo xứ Hộ Diêm.

Cả hai cộng đoàn lúc ấy có khoảng 170 giáo dân.

Nhà nguyện Gò Đền còn rất đơn sơ, chỉ có vách đất và mái tranh.

Nhưng cộng đoàn tiếp tục lớn lên.

Năm 1919, ngôi thánh đường đầu tiên của họ Gò Đền được xây dựng.

Đến khoảng năm 1930–1931, linh mục Marcel Piquet – Cố Lợi, khi ấy là chánh xứ Hộ Diêm – sử dụng một phần vật liệu cũ của Nhà thờ Hộ Diêm để xây dựng ngôi thánh đường thứ hai tại Gò Đền.

Công trình cũ về sau được sử dụng làm phòng giáo lý và nơi hội họp của các đoàn thể.

Những lớp công trình nối tiếp nhau cho thấy Gò Đền không hình thành trong một thời điểm, mà lớn lên dần cùng chính vùng đất.

Năm 1960 – Gò Đền trở thành giáo xứ

Một dấu mốc quan trọng đến vào năm 1960.

Gò Đền chính thức được nâng lên hàng giáo xứ.

Cha Phaolô Nguyễn Văn Lạc được bổ nhiệm làm quản xứ tiên khởi.

Cũng trong giai đoạn này, giáo xứ bắt đầu xây dựng ngôi thánh đường thứ ba.

Công trình được hoàn thành dưới thời cha Hilariô Trần Khắc Hỷ trong những năm 1960–1962 và chính là nền tảng của ngôi nhà thờ Gò Đền hiện nay.

Từ một nhóm gia đình đến khai phá vùng đất cuối thế kỷ XIX, rồi một họ nhánh thuộc Hộ Diêm đầu thế kỷ XX, Gò Đền chính thức bước sang một giai đoạn mới với tư cách một giáo xứ độc lập.

Giáo xứ nhận Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời làm bổn mạng, lễ kính ngày 15 tháng 8.

Ngôi nhà thờ mang đường nét văn hóa Chăm

Sau khoảng ba thập niên sử dụng, ngôi nhà thờ bắt đầu xuống cấp.

Năm 1991, dưới sự hướng dẫn của Giáo phận Nha Trang, cha Anrê Nguyễn Lộc Huệ bắt đầu công cuộc trùng tu.

Điều đáng chú ý là công trình không chỉ được sửa chữa theo hướng phục hồi một nhà thờ cũ.

Ý tưởng được đặt ra là hội nhập văn hóa và truyền giáo.

Cha Giuse Nguyễn Thường tiếp tục công việc và hoàn thiện ngôi thánh đường với những đường nét kiến trúc mang dấu ấn văn hóa Chăm – một bản sắc đặc biệt của vùng đất Ninh Thuận.

Đây chính là điểm tạo nên nét riêng của Nhà thờ Gò Đền.

Giữa một vùng đất có lịch sử lâu đời của người Chăm với những tháp cổ, làng Chăm và những lớp văn hóa bản địa, một công trình Công giáo đã lựa chọn cách đối thoại với không gian văn hóa chung quanh thay vì đứng tách biệt.

Nhờ đó, Nhà thờ Gò Đền vừa mang chức năng của một thánh đường Công giáo, vừa gợi nhắc vùng đất nơi cộng đoàn đang sinh sống.

Giữa vùng nắng gió Ninh Hải

Gò Đền nằm trên vùng đất Ninh Hải cũ, một khu vực có điều kiện tự nhiên khá đặc biệt.

Nắng nhiều, lượng mưa thấp và gió mạnh đã trở thành những đặc điểm quen thuộc khi nhắc đến Ninh Thuận.

Phía đông Gò Đền là vùng đìa Phương Cựu, phía tây là Mương Ngang – tuyến kênh gắn trực tiếp với lịch sử hình thành cộng đoàn. Phía bắc là vùng Gò Sạn, còn phía nam hướng về khu vực Phan Rang.

Trong nhiều năm, phần lớn giáo dân sống bằng nông nghiệp.

Nhưng cùng với sự thay đổi kinh tế của địa phương, một bộ phận người dân chuyển sang nuôi tôm, cá và các hoạt động thủy sản. Nhiều người trẻ cũng rời quê đến Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Lâm Đồng và những địa phương khác để học tập, làm việc.

Dù đi xa, những dịp lễ bổn mạng, Giáng Sinh hay Tết vẫn là lúc nhiều người trở về.

Nhà thờ vì thế không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn trở thành điểm gặp lại của những người cùng quê.

Gò Đền và Gò Thao – hai cộng đoàn từ một nguồn gốc

Lịch sử Gò Đền không thể tách khỏi Gò Thao.

Hai cộng đoàn cùng được hình thành trong quá trình khai phá vùng Hộ Diêm – Đầm Nại và từng là hai họ nhánh của Giáo xứ Hộ Diêm.

Qua thời gian, mỗi nơi phát triển theo một hành trình riêng.

Tại Gò Thao, nhà nguyện bằng gạch từng được xây dựng năm 1928 nhưng bị một trận bão phá hủy năm 1932 và không được tái thiết trong một thời gian dài.

Đến năm 2014, việc xây dựng Nhà thờ Gò Thao mới được xúc tiến.

Ngày 27 tháng 10 năm 2015, ngôi nhà thờ được Đức Giám mục Giáo phận Nha Trang cung hiến.

Từ những gia đình cùng khai phá vùng đất hơn một thế kỷ trước, Gò Đền và Gò Thao ngày nay trở thành hai cộng đoàn có nhà thờ riêng nhưng vẫn mang một lịch sử chung.

Một cộng đoàn tiếp tục phát triển

Cùng với nhà thờ, cơ sở vật chất của giáo xứ tiếp tục được hoàn thiện qua nhiều thời kỳ.

Năm 2009, nhà xứ mới được khởi công và hoàn thành vào năm sau.

Nhà giáo lý được sửa chữa, khuôn viên nhà thờ được chỉnh trang và những công trình phục vụ cộng đoàn tiếp tục được bổ sung.

Tháng 10 năm 2019, giáo xứ khởi công xây dựng Nhà Mục vụ và Công viên Phục sinh.

Sau khoảng một năm rưỡi thi công, ngày 14 tháng 4 năm 2021, công trình được làm phép và đưa vào sử dụng.

Nhà Mục vụ có diện tích khoảng 350 m² với không gian sinh hoạt và 10 phòng chức năng, đáp ứng thêm nhu cầu giáo lý, hội đoàn và sinh hoạt chung của cộng đoàn.

Qua hơn một thế kỷ, những công trình đã thay đổi nhiều lần.

Nhưng cộng đoàn vẫn tiếp tục phát triển trên chính vùng đất mà những gia đình đầu tiên từng đến đào Mương Ngang vào cuối thế kỷ XIX.

Từ Ninh Thuận cũ đến Khánh Hòa hôm nay

Trong các tài liệu lịch sử, địa chỉ quen thuộc của Giáo xứ Gò Đền là:

Thôn Gò Đền, xã Tân Hải, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận.

Đó là lớp địa danh gắn với phần lớn lịch sử hiện đại của giáo xứ.

Sau những thay đổi địa giới hành chính năm 2025, tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Khánh Hòa được sắp xếp lại trong đơn vị hành chính mới mang tên tỉnh Khánh Hòa.

Vì vậy, khi xây dựng dữ liệu Mapstore, địa danh Ninh Thuận vẫn cần được giữ như một lớp địa chỉ lịch sử, trong khi dữ liệu hiện hành được cập nhật theo tỉnh Khánh Hòa.

Cách lưu song song này đặc biệt có ý nghĩa với Gò Đền.

Bởi lịch sử của giáo xứ không chỉ nằm trong một ngôi nhà thờ.

Nó gắn với những địa danh Hộ Diêm, Đầm Nại, Mương Ngang, Gò Thao, Phương Cựu và vùng Ninh Hải – những cái tên đã đi cùng cộng đoàn qua hơn một thế kỷ.

Từ một gò đất đến tên một giáo xứ

Nhìn lại lịch sử Gò Đền, câu chuyện bắt đầu rất giản dị.

Một nhóm gia đình đến vùng đất mới để đào kênh dẫn nước.

Ban ngày họ làm việc, ban đêm tìm một gò cao để nghỉ.

Một người qua đời tại đó và tên của ông dần trở thành tên đất.

Rồi trên vùng đất ấy xuất hiện một nhà nguyện vách đất mái tranh.

Năm 1919 có nhà thờ đầu tiên.

Năm 1960 Gò Đền trở thành giáo xứ.

Đầu thập niên 1990, ngôi thánh đường được trùng tu với những đường nét kiến trúc mang dấu ấn văn hóa Chăm.

Hơn một thế kỷ trôi qua, cái tên Gò Đền vẫn còn nguyên.

Đó vừa là một địa danh, vừa là tên của một cộng đoàn Công giáo và cũng là ký ức về những con người đã đến khai phá vùng đất Ninh Hải từ cuối thế kỷ XIX.

Thông tin Giáo xứ Gò Đền

Tên: Giáo xứ Gò Đền
Giáo hạt: Ninh Hải
Giáo phận: Nha Trang
Bổn mạng: Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời
Ngày kính bổn mạng: 15/08
Nguồn gốc cộng đoàn: Hình thành từ các gia đình tham gia khai phá vùng Hộ Diêm – Đầm Nại cuối thế kỷ XIX
Thành lập họ Gò Đền: Năm 1906
Nhà thờ đầu tiên: Năm 1919
Thành lập giáo xứ: Năm 1960
Quản xứ tiên khởi: Phaolô Nguyễn Văn Lạc
Nhà thờ hiện nay: Xây dựng từ năm 1960–1962, trùng tu từ năm 1991
Địa chỉ lịch sử: Thôn Gò Đền, xã Tân Hải, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận
Địa bàn hiện nay: Khu vực Ninh Hải cũ, tỉnh Khánh Hòa
Đặc điểm: Nhà thờ mang những đường nét kiến trúc hội nhập văn hóa Chăm
Loại hình: Giáo xứ Công giáo