Làng chài Phước Hải – nhịp sống của một làng cá lâu đời

Một làng cá hình thành dưới chân Minh Đạm

Làng chài Phước Hải ngày nay thuộc xã Phước Hải, Thành phố Hồ Chí Minh. Trước các đợt sắp xếp hành chính, địa danh này quen thuộc với địa chỉ thị trấn Phước Hải, huyện Đất Đỏ, sau đó thuộc huyện Long Đất, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Vì vậy, những địa chỉ cũ vẫn xuất hiện phổ biến trong tư liệu về lịch sử làng, Dinh Ông, Ngọc Lăng và các cơ sở văn hóa tại Phước Hải.

Một nguồn cuối năm 2025 của Thông tấn xã Việt Nam mô tả Làng chài Phước Hải là cách gọi quen thuộc dành cho khu dân cư ven biển thuộc xã Phước Hải hiện nay; không gian làng chài trải dọc khu vực bờ kè từ vùng chợ truyền thống đến quảng trường Phước Hải.

Nhưng lịch sử của cộng đồng này lâu đời hơn rất nhiều so với những công trình hiện hữu trên đường bờ.

Tư liệu của ngành du lịch Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây ghi nhận Làng chài Phước Hải có nguồn gốc khoảng 300 năm trước, nằm dưới chân núi Minh Đạm và có tiền thân liên quan đến Lưới Rê và Hải Chữ. Nguồn này xem đây là một trong những làng cá hình thành sớm của vùng Bà Rịa – Vũng Tàu.

Một nguồn nghiên cứu văn hóa xuất bản năm 2016 ghi cụ thể hơn rằng xóm Lưới Rê đã hình thành từ đầu thế kỷ XVIII. Theo lớp tư liệu này, Lưới Rê về sau mang tên Hải Chữ; đến đầu thời Gia Long, Hải Chữ và Phước Điền được hợp lại thành Phước Hải thôn.

Những chi tiết về người khai phá đầu tiên và niên đại chính xác hiện chủ yếu được lưu qua các tư liệu địa phương và câu chuyện truyền lại. Vì vậy, thay vì xác định một năm “thành lập làng”, có thể hiểu chắc chắn hơn rằng Phước Hải là một cộng đồng nghề cá có lịch sử lâu đời, với dấu vết tên gọi Lưới Rê – Hải Chữ còn được lưu trong tư liệu về địa phương.

Câu chuyện tên gọi này đủ chiều sâu để được kể riêng. Nhưng ngay ở Làng chài Phước Hải hôm nay, dấu vết quan trọng nhất của quá khứ vẫn có thể nhận thấy qua một điều rất đơn giản: cộng đồng tiếp tục sống cùng biển.

Một ngày của làng bắt đầu từ những chuyến biển

Ở Phước Hải, bãi biển không chỉ dành cho người đến nhìn biển.

Đó còn là nơi làm việc.

Những ghi nhận thực tế về làng chài cho thấy hoạt động trên bờ thường bắt đầu rất sớm. Có những nhóm ngư dân ra biển trong đêm hoặc từ sáng sớm; sau vài giờ đánh bắt, thuyền trở về và hải sản được đưa lên bờ để gỡ khỏi lưới, phân loại rồi chuyển cho người thu mua.

Công việc trên biển vì vậy kéo theo một chuỗi công việc trên đất liền.

Người đi biển đánh bắt. Người trên bờ tiếp nhận sản vật. Thương lái thu mua. Một phần hải sản được đưa đi tiêu thụ tươi, phần khác trở thành nguyên liệu cho các nghề chế biến.

Nguồn năm 2026 vẫn ghi nhận tại Phước Hải ba lớp sinh kế quen thuộc: đánh bắt cá, làm khô và làm nước mắm.

Đây là điểm quan trọng khi nhìn vào một làng chài.

Một làng biển không chỉ được tạo nên bởi những người trực tiếp đứng trên tàu.

Đằng sau mỗi chuyến biển còn có những người gỡ lưới, phân loại cá, mua bán, vận chuyển, chế biến và chuẩn bị ngư cụ cho chuyến tiếp theo. Nghề biển tạo thành một chuỗi sinh kế và kéo nhiều thành viên trong cộng đồng cùng tham gia.

Bởi vậy, nhịp sống của Phước Hải không kết thúc khi thuyền cập bờ.

Nó chỉ chuyển từ mặt nước lên đất liền.

Từ cá tươi đến nghề làm khô và nước mắm

Sản vật từ biển đã tạo nên những nghề khác ngay trong làng.

Làm cá khô là một hình ảnh gắn khá lâu với Phước Hải. Tư liệu về làng cá cho thấy nghề đánh bắt và làm khô từng thu hút nhiều thành viên trong gia đình cùng tham gia, từ khâu xử lý nguyên liệu đến phơi và hoàn thiện sản phẩm.

Nước mắm cũng xuất hiện trong các ghi nhận về nghề truyền thống của cộng đồng. Những nguồn gần đây tiếp tục nhắc đến đánh bắt – làm khô – làm nước mắm như ba hoạt động còn hiện diện trong đời sống làng chài.

Mối quan hệ này hình thành khá tự nhiên.

Biển cung cấp nguyên liệu nhưng sản lượng của mỗi chuyến đi không phải lúc nào cũng được tiêu thụ ngay dưới dạng tươi sống. Các phương thức chế biến giúp bảo quản sản vật lâu hơn và đồng thời tạo ra những sản phẩm đặc trưng của cộng đồng ven biển.

Vì thế, nếu chỉ nhìn những chiếc thuyền trên mặt nước sẽ chưa thấy hết nền kinh tế của làng chài.

Một phần câu chuyện nằm trên biển.

Phần còn lại nằm ở những khoảng sân phơi, nơi sơ chế, chợ cá và các cơ sở chế biến phía sau bờ.

Đây cũng là lý do Mapstore cần phân biệt Làng chài Phước Hải với Bãi biển Phước Hải. Cùng một không gian địa lý nhưng bãi biển kể câu chuyện về đường bờ; còn làng chài kể câu chuyện về con người và hệ thống sinh kế hình thành từ mặt biển ấy.

Nghề biển tạo nên cả một đời sống tinh thần

Sống với biển không chỉ tạo ra nghề nghiệp.

Nó còn tạo nên niềm tin.

Tư liệu địa phương ghi nhận cộng đồng Lưới Rê – Phước Hải đã hình thành một đời sống tín ngưỡng khá phong phú, trong đó có thờ Quan Thánh Đế Quân, Bà Ngũ Hành, tiền hiền, hậu hiền và đặc biệt là tục thờ cá Ông.

Từ tục thờ cá Ông, một mạng lưới địa điểm và nghi lễ đã hình thành trong chính làng biển.

Dinh Ông Nam Hải là không gian thờ tự.

Ngọc Lăng Nam Hải là nơi an táng cá Ông.

Lễ hội Nghinh Ông là thời điểm cộng đồng cùng thực hành tín ngưỡng.

Tư liệu du lịch địa phương cho biết Dinh Ông và Ngọc Lăng cách nhau khoảng 2 km. Lễ hội Nghinh Ông truyền thống diễn ra qua nhiều không gian của làng, gồm khu mộ Tiền hiền – Hậu hiền, Dinh Ông và Ngọc Lăng Nam Hải.

Cấu trúc ấy cho thấy tín ngưỡng không nằm trong một công trình duy nhất.

Nó trải ra trong không gian cộng đồng.

Và sâu hơn nữa, tín ngưỡng ấy bắt nguồn từ chính điều kiện sống của người đi biển. Biển mang lại nguồn sống nhưng cũng chứa đựng những rủi ro khó kiểm soát. Qua nhiều thế hệ, niềm tin vào cá Ông như một vị thần che chở người gặp nạn trên biển trở thành điểm tựa tinh thần của cư dân.

Vì vậy, Dinh Ông, Ngọc Lăng hay Nghinh Ông không phải những “điểm tham quan” được thêm vào một làng chài.

Chúng là những gì cộng đồng làng chài đã tạo nên từ chính trải nghiệm sống với biển.

Làng chài giữa một Phước Hải đang thay đổi

Phước Hải ngày nay đã bước vào một giai đoạn khác.

Đường ven biển được mở rộng, dịch vụ du lịch phát triển và ngày càng có nhiều người tìm đến vùng biển này. Một ghi nhận cuối năm 2025 cho thấy làng chài vẫn giữ hoạt động nghề biển thường ngày nhưng trở nên đông đúc hơn vào cuối tuần khi có khách đến tìm hiểu đời sống ngư dân.

Sự xuất hiện của du lịch tạo thêm một cách nhìn về làng.

Người dân nhìn bãi biển như nơi lao động.

Người từ nơi khác có thể nhìn cùng bãi biển như một nơi trải nghiệm.

Hai cách nhìn ấy đang tồn tại cùng lúc.

Điều quan trọng đối với một làng chài lâu đời như Phước Hải không phải là giữ nguyên mọi thứ như quá khứ. Cộng đồng nào cũng thay đổi theo điều kiện kinh tế, phương tiện đánh bắt, thị trường và hạ tầng.

Giá trị cần nhận diện nằm ở mạch liên tục của đời sống.

Thuyền vẫn đi biển. Hải sản vẫn được đưa lên bờ. Nghề làm khô và nước mắm vẫn còn được nhắc đến. Tín ngưỡng cá Ông tiếp tục được cộng đồng thực hành. Và tên Lưới Rê vẫn còn trong những tư liệu kể về nguồn gốc của vùng đất.

Nếu Bãi biển Phước Hải cho thấy nơi Minh Đạm gặp đường bờ, thì Làng chài Phước Hải cho thấy điều gì đã xảy ra khi con người chọn khoảng đất giữa núi và biển ấy để sinh sống.

Từ những chuyến ghe đi và về, một xóm nghề hình thành.

Từ nghề biển, những nghề chế biến xuất hiện.

Từ những bất trắc của biển, cộng đồng hình thành tín ngưỡng.

Và qua nhiều thế hệ, tất cả những điều đó kết lại thành một làng cá.

Vì thế, giá trị của Làng chài Phước Hải không chỉ nằm ở hình ảnh thuyền thúng, lưới cá hay một buổi sáng đông người trên bờ. Điều đáng ghi dấu hơn là một cộng đồng đã sống dựa vào biển đủ lâu để từ sinh kế hình thành nên tên đất, nghề nghiệp, tín ngưỡng và ký ức riêng của mình.

Mapstore tổng hợp, đối chiếu và biên tập từ nhiều nguồn tư liệu. Cập nhật: 20/09/2026.