Phước Hải – làng biển dưới chân Minh Đạm

Một vùng đất nằm giữa Minh Đạm và biển

Phước Hải ngày nay thuộc xã Phước Hải, Thành phố Hồ Chí Minh. Xã hiện tại được hình thành từ toàn bộ thị trấn Phước Hải và xã Phước Hội trước đây theo đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025. Vì vậy cần phân biệt xã Phước Hải hiện nay với Phước Hải trong nghĩa làng biển và thị trấn ven biển trước đây: xã mới có phạm vi rộng hơn vùng địa danh Phước Hải vốn quen thuộc trong các tư liệu lịch sử và du lịch.

Trước năm 2025, vùng làng biển thuộc thị trấn Phước Hải, huyện Long Đất, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Xa hơn, nhiều tài liệu ghi địa chỉ thị trấn Phước Hải, huyện Đất Đỏ. Những cách ghi này đều phản ánh địa giới của từng thời kỳ và vẫn thường xuất hiện khi tìm hiểu các địa danh, di tích hay cơ sở tín ngưỡng tại Phước Hải.

Phần Phước Hải lịch sử nằm sát biển, dưới chân hệ núi Minh Đạm. Đây là một cấu trúc địa hình khá dễ nhận biết: một bên là núi, một bên là Biển Đông, còn cộng đồng cư dân hình thành trên khoảng đất nằm giữa hai không gian ấy. Nguồn du lịch địa phương cũng xác định làng chài Phước Hải nằm dưới chân Minh Đạm và là một trong những làng cá lâu đời của vùng Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây.

Nếu từ Long Hải đi về phía đông, sự chuyển tiếp này càng rõ. Qua Mũi Kỳ Vân và Đèo Nước Ngọt, đường ven biển bước sang Phước Hải. Núi vẫn hiện diện phía sau nhưng không gian dân cư và hoạt động nghề cá dần trở thành yếu tố nổi bật trên đường bờ.

Chính vị trí ấy đã tạo cho Phước Hải một bản sắc khác Long Hải. Long Hải nổi bật bởi sự đan xen giữa biển, Dinh Cô và Minh Đạm; còn ở Phước Hải, câu chuyện về một cộng đồng làng cá lâu đời trở thành trục quan trọng để hiểu vùng đất.

Từ Lưới Rê đến một làng biển mang tên Phước Hải

Các tư liệu địa phương cho biết làng chài Phước Hải có nguồn gốc khoảng 300 năm trước và gắn với những tên Lưới Rê, Hải Chữ. Đây không chỉ là một chi tiết về tên gọi. Quá trình hình thành Lưới Rê được nhìn nhận như một phần của lịch sử mở đất và chuyển đổi sinh kế của cư dân Nam Bộ trong giai đoạn khai phá vùng Đàng Trong.

Tên Lưới Rê đặc biệt đáng chú ý bởi nó gắn trực tiếp với nghề biển.

Trong một cộng đồng mà sinh kế phụ thuộc vào đánh bắt, ngư cụ không đơn thuần là dụng cụ lao động. Cách đánh bắt, loại lưới sử dụng, mùa biển và khả năng thích nghi với vùng nước đều góp phần định hình đời sống của cư dân. Một tên làng gắn với “lưới” vì thế cũng để lại dấu vết về nghề nghiệp của cộng đồng đã tạo dựng nơi này.

Qua thời gian, những lớp tên cũ dần nhường chỗ cho Phước Hải. Nhưng Lưới Rê và Hải Chữ không nên bị xem là những cái tên đã mất hoàn toàn. Chúng giúp giải thích rằng Phước Hải ngày nay không xuất hiện cùng với du lịch hay những khu nghỉ dưỡng ven biển, mà đã có một lịch sử cư trú và sinh kế từ trước đó rất lâu.

Chính lớp lịch sử này sẽ cần được kể riêng trong một thực thể khác của Mapstore, bởi mối quan hệ Lưới Rê – Hải Chữ – Phước Hải còn liên quan đến quá trình hình thành địa danh và cộng đồng.

Ở bài tổng quan này, điều quan trọng nhất là nhận ra: trước khi là tên một xã, một thị trấn hay một điểm đến, Phước Hải đã là tên của một cộng đồng sống cùng biển.

Biển tạo sinh kế và hình thành đời sống cộng đồng

Nghề biển vẫn hiện diện rõ trong Phước Hải ngày nay.

Hoạt động đánh bắt tạo ra một nhịp sống riêng. Khi tàu thuyền trở về, công việc không kết thúc ở mép nước. Hải sản được đưa lên bờ, phân loại và chuyển vào mạng lưới mua bán; một phần tiếp tục đi vào các nghề chế biến như làm khô và nước mắm. Những hoạt động này vẫn được ghi nhận trong đời sống làng chài hiện nay.

Bởi vậy, muốn hiểu Phước Hải không thể chỉ nhìn mặt biển.

Phía sau mỗi chuyến ra khơi là một chuỗi công việc trên bờ và nhiều gia đình cùng tham gia. Biển tạo sinh kế trực tiếp cho người đánh bắt, đồng thời tạo việc làm cho những người mua bán, sơ chế và chế biến sản vật từ biển.

Qua nhiều thế hệ, sinh kế ấy còn tạo ra một đời sống tinh thần riêng.

Tư liệu địa phương ghi nhận cộng đồng Lưới Rê – Phước Hải có nhiều hình thức tín ngưỡng như thờ Quan Thánh Đế Quân, Bà Ngũ Hành, các bậc tiền hiền, hậu hiền và đặc biệt là tục thờ cá Ông.

Từ tín ngưỡng cá Ông hình thành một mạng thực thể rất đặc trưng của Phước Hải.

Có Dinh Ông Nam Hải, nơi cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Có Ngọc Lăng Nam Hải, nơi an táng cá Ông nằm gần bờ biển. Và hằng năm có Lễ hội Nghinh Ông, diễn ra qua nhiều không gian khác nhau của làng. Tư liệu địa phương xác định Dinh Ông và Ngọc Lăng cách nhau khoảng 2 km, cho thấy đây là hai địa điểm có quan hệ tín ngưỡng nhưng không phải cùng một thực thể.

Điều đáng chú ý là những yếu tố này đều bắt nguồn từ biển.

Biển mang lại nguồn sống nhưng đồng thời chứa đựng rủi ro. Từ trải nghiệm của nhiều thế hệ đi biển, cộng đồng hình thành niềm tin, nghi lễ và cách ứng xử với những sinh vật mà họ xem là linh thiêng.

Vì vậy, ở Phước Hải, nghề biển và tín ngưỡng không phải hai câu chuyện đứng riêng. Chúng cùng phát triển từ mối quan hệ lâu dài giữa con người với mặt nước phía trước làng.

Một làng biển bước vào không gian mới

Phước Hải hôm nay không còn chỉ là một làng chài theo nghĩa truyền thống.

Tuyến đường ven biển, hoạt động du lịch và những không gian nghỉ dưỡng đã đưa thêm những chức năng mới vào vùng đất. Trong khi đó, phạm vi hành chính Phước Hải cũng mở rộng sau năm 2025 khi thị trấn Phước Hải cũ hợp nhất với xã Phước Hội để hình thành xã Phước Hải mới.

Nhưng những thay đổi ấy không xóa đi lớp cấu trúc cũ.

Dưới chân Minh Đạm vẫn là cộng đồng làng biển. Nghề đánh bắt vẫn tiếp tục. Làm khô và nước mắm vẫn là những sinh kế được nhắc đến tại địa phương. Tín ngưỡng cá Ông vẫn còn không gian thực hành, còn Ngọc Lăng vẫn lưu giữ những ngôi mộ cá Ông bên biển. Các nguồn năm 2025–2026 tiếp tục ghi nhận Phước Hải là một trong những làng biển lâu đời ở phía đông Thành phố Hồ Chí Minh và nghề khai thác hải sản vẫn đóng vai trò trong kinh tế địa phương.

Vì vậy, sự thay đổi của Phước Hải có thể được nhìn như nhiều lớp cùng tồn tại.

Lớp dưới cùng là địa hình: Minh Đạm và biển.

Trên đó là lớp cư trú: những cộng đồng ngư dân với dấu vết từ Lưới Rê, Hải Chữ đến Phước Hải.

Tiếp theo là sinh kế: đánh bắt, chế biến hải sản, làm khô và nước mắm.

Từ đời sống ấy hình thành một lớp văn hóa: Dinh Ông Nam Hải, Ngọc Lăng, tục thờ cá Ông và Lễ hội Nghinh Ông.

Và trên tất cả những lớp đã có từ trước, Phước Hải hôm nay tiếp tục đón thêm đường sá, du lịch, nghỉ dưỡng và một phạm vi hành chính mới.

Nhìn theo cách đó, Phước Hải không chỉ là một bãi biển nằm tiếp sau Long Hải trên hành trình về phía đông.

Đây là một vùng đất được hình thành từ mối quan hệ lâu dài giữa núi, biển và một cộng đồng sống bằng biển. Chính cộng đồng ấy mới là sợi dây nối những lớp tên gọi, nghề nghiệp, tín ngưỡng và ký ức để tạo thành Phước Hải mà chúng ta nhận biết ngày nay.

Mapstore tổng hợp, đối chiếu và biên tập từ nhiều nguồn tư liệu. Cập nhật: 20/09/2026.