Scapa Distillery – nhà chưng cất bên vùng biển lịch sử Scapa Flow

Từ Orkney nhìn xuống Scapa Flow

Muốn hiểu Scapa Distillery, có lẽ nên bắt đầu từ nơi nhà máy được xây dựng.

Orkney không phải một hòn đảo đơn lẻ mà là cả một quần đảo ngoài khơi phía bắc Scotland. Hòn đảo lớn nhất được gọi đơn giản là Mainland, nơi tập trung phần lớn dân cư và những thị trấn quan trọng như Kirkwall và Stromness.

Giữa các đảo là Scapa Flow, một vùng biển rộng nhưng được đất liền bao bọc tương đối kín.

Chính đặc điểm địa lý ấy đã khiến Scapa Flow trở thành một cảng tự nhiên quan trọng. Trong thế kỷ XX, nơi đây từng là căn cứ lớn của Hải quân Hoàng gia Anh trong cả hai cuộc Thế chiến và chứng kiến nhiều sự kiện đáng nhớ của lịch sử hàng hải châu Âu.

Nhưng trước những biến động ấy nhiều thập niên, whisky đã được làm trên sườn đất nhìn xuống vùng biển này.

Năm 1885, Scapa Distillery được thành lập bởi Macfarlane & Townsend.

Ngay cả cái tên Scapa cũng mang dấu vết của lịch sử vùng đất. Nhà chưng cất giải thích tên gọi này có nguồn gốc từ tiếng Norse cổ và liên quan tới nghĩa “con thuyền” – một chi tiết gợi lại ảnh hưởng sâu đậm của người Norse và Viking đối với Orkney.

Bởi vậy, vị trí của Scapa không chỉ đẹp về cảnh quan. Nhà máy nằm giữa một không gian mà biển, con người và lịch sử đã gắn với nhau từ rất lâu.

Một nhà chưng cất nhỏ đi qua hơn một thế kỷ

Scapa chưa bao giờ mang dáng dấp của một tổ hợp whisky khổng lồ.

Nhà máy được hình thành vào cuối thế kỷ XIX, khi ngành Scotch whisky đang bước vào thời kỳ mở rộng mạnh. Nhưng giống nhiều distillery Scotland khác, hành trình hơn một thế kỷ của Scapa không diễn ra liên tục.

Nhà máy trải qua nhiều lần thay đổi chủ sở hữu, những giai đoạn sản xuất khó khăn và cả những năm phải ngừng hoạt động.

Một bước ngoặt đáng chú ý xuất hiện vào năm 1954, khi Scapa thuộc về Hiram Walker.

Chỉ vài năm sau, năm 1959, một thiết bị đặc biệt được đưa vào nhà máy: Lomond still.

Đây là giai đoạn ngành Scotch whisky thử nghiệm những thiết kế still mới nhằm tạo ra nhiều kiểu spirit khác nhau. Lomond still ra đời trong bối cảnh đó, với phần cấu tạo khác những pot still truyền thống thường thấy trong các malt distillery.

Theo thời gian, phần lớn những chiếc Lomond still từng xuất hiện tại Scotland đã bị tháo bỏ hoặc thay đổi công năng.

Scapa thì khác.

Chiếc still được đưa đến Orkney năm 1959 vẫn còn trong stillhouse và tiếp tục tham gia vào quá trình làm whisky ngày nay.

Chiếc Lomond still còn lại giữa Orkney

Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, Scapa giống một nhà chưng cất nhỏ nằm giữa cảnh quan miền bắc Scotland.

Nhưng bước vào bên trong stillhouse, người ta sẽ gặp một trong những chi tiết thú vị nhất của nhà máy.

Scapa chỉ vận hành một wash still và một spirit still.

Wash still chính là chiếc Lomond still có từ năm 1959. Phần thiết bị điều chỉnh bên trong đã thay đổi qua nhiều thập niên, nhưng hình dáng đặc trưng của chiếc still vẫn được giữ lại.

Scapa hiện xem đây là Lomond wash still còn lại duy nhất thuộc kiểu này vẫn được sử dụng để sản xuất whisky.

Nó giống như một mảnh lịch sử kỹ thuật của ngành Scotch whisky vẫn tiếp tục làm công việc vốn được giao từ hơn nửa thế kỷ trước.

Nhưng Scapa không giữ thiết bị cũ chỉ để trưng bày.

Chiếc Lomond still vẫn tham gia trực tiếp vào việc hình thành phong cách spirit của nhà máy.

Nước phục vụ sản xuất được lấy từ Orquil Springs, bắt nguồn từ lượng mưa thấm qua vùng đất xung quanh. Malt hiện nay không sử dụng peat trong quá trình sấy, còn fermentation được kéo dài để phát triển những đặc tính trái cây trước khi wash bước vào quá trình chưng cất.

Spirit sau đó được trưởng thành chủ yếu với ảnh hưởng của American oak, tạo thêm vanilla và vị ngọt.

Từ đó hình thành một Scapa tương đối khác với hình dung quen thuộc về whisky từ những hòn đảo Scotland.

Một whisky đảo không cần nhiều khói

Nhắc tới những hòn đảo phía bắc Scotland, người ta dễ nghĩ đến gió biển, peat và những chai whisky nhiều khói.

Scapa lại kể một câu chuyện khác.

Nhà máy hiện không dùng peat để tạo phong cách malt. Whisky của Scapa thiên về trái cây, mật ong, vanilla, vị ngọt và những sắc thái tropical fruit, với khói không phải yếu tố trung tâm.

Điều này càng thú vị khi trên chính Mainland của Orkney còn có một nhà chưng cất lâu đời khác: Highland Park.

Hai nhà máy cùng tồn tại trên một hòn đảo nhưng tạo ra hai cách kể khác nhau về whisky Orkney.

Highland Park nổi tiếng với việc sử dụng peat và phong cách khói đặc trưng. Scapa lại chọn sự mềm mại, trái cây và gần như không dựa vào peat để định hình bản sắc.

Địa lý giống nhau không nhất thiết tạo ra những chai whisky giống nhau.

Chính lựa chọn của con người – từ nguyên liệu, thời gian fermentation, hình dáng still đến cách lựa chọn cask – mới biến cùng một vùng đất thành những phong cách whisky khác biệt.

Những năm im lặng rồi lại sáng đèn

Scapa cũng từng đứng rất gần ranh giới trở thành một “lost distillery”.

Năm 1994, nhà máy bị mothballed và hoạt động sản xuất gần như dừng lại.

Trong những năm sau đó, Scapa chỉ thỉnh thoảng hoạt động ở quy mô hạn chế. Có giai đoạn nhân sự từ Highland Park gần đó sang hỗ trợ vận hành nhà máy.

Nhưng Scapa không biến mất.

Giai đoạn 2004–2005, nhà chưng cất được đầu tư cải tạo và hoạt động sản xuất đầy đủ dần trở lại.

Năm 2005, Pernod Ricard mua Allied Domecq, đưa Scapa về hệ thống Chivas Brothers.

Ngày nay, ánh sáng vẫn xuất hiện trong stillhouse nhìn xuống Scapa Flow và chiếc Lomond still từ năm 1959 vẫn tiếp tục làm công việc của mình.

Scapa cũng tiếp tục hiện diện trên thị trường với những single malt mang tuổi rượu khác nhau, trong đó danh mục hiện nay có các phiên bản 10, 16 và 21 năm tuổi.

Nhưng nếu chỉ nhìn Scapa qua những chai whisky, có lẽ chúng ta sẽ bỏ qua phần thú vị nhất của nơi này.

Scapa là câu chuyện của một nhà máy nhỏ đã đứng bên vùng biển Orkney từ năm 1885; trải qua những thời kỳ ngành whisky thịnh vượng rồi suy giảm, chứng kiến Scapa Flow trở thành một địa danh quan trọng trong lịch sử thế giới, từng im lặng trong những năm cuối thế kỷ XX rồi lại hoạt động trở lại.

Và bên trong nhà máy ấy vẫn còn một chiếc Lomond still được lắp từ năm 1959.

Hơn một thế kỷ trôi qua, Scapa Distillery vẫn ở đó – trên sườn đất nhìn xuống Scapa Flow, giữa gió biển Orkney và những lớp lịch sử của vùng cực bắc Scotland.

Thông tin Scapa Distillery

Tên: Scapa Distillery
Loại hình: Nhà chưng cất Single Malt Scotch Whisky
Khu vực whisky: Highland
Vùng địa lý: Orkney Islands
Địa điểm: Mainland, Orkney, Scotland
Vị trí: Nhìn xuống Scapa Flow
Thành lập: 1885
Người sáng lập: Macfarlane & Townsend
Nguồn gốc tên gọi: Có nguồn gốc Norse cổ, liên quan tới “con thuyền”
Nguồn nước: Orquil Springs
Phong cách malt hiện nay: Không sử dụng peat
Hệ thống chưng cất: 1 wash still và 1 spirit still
Wash still đặc trưng: Lomond still
Năm lắp Lomond still: 1959
Đặc điểm nổi bật: Một trong những dấu tích hiếm còn hoạt động của thiết kế Lomond still trong ngành Scotch whisky
Phong cách whisky: Fruity, tropical fruit, honey, vanilla và vị ngọt mềm mại
Mothballed: 1994
Khôi phục sản xuất: Giai đoạn 2004–2005
Chủ sở hữu hiện nay: Chivas Brothers – Pernod Ricard
Tình trạng: Đang hoạt động
Quốc gia: Scotland, Vương quốc Anh