Speyburn Distillery – nhà chưng cất ẩn mình trong thung lũng bên dòng Granty Burn

Một thung lũng nhỏ bên River Spey

Speyside ngày nay là một trong những vùng tập trung nhiều nhà chưng cất nhất Scotland. Nhưng cuối thế kỷ XIX, khi John Hopkins đi tìm địa điểm để xây dựng nhà máy của riêng mình, điều ông quan tâm trước hết là nước.

Hopkins vốn là một thương nhân brandy thành công nhưng lại dành nhiều tình cảm cho whisky. Trong hành trình tìm kiếm địa điểm, ông phát hiện một thung lũng hẹp gần River Spey. Giữa những sườn dốc và cây rừng là Granty Burn, một dòng nước ngọt nhỏ chảy về sông Spey.

Hopkins quyết định xây nhà máy tại đây.

Lựa chọn ấy giải quyết được bài toán nguồn nước nhưng lại tạo ra một vấn đề khác.

Thung lũng quá hẹp và địa hình quá dốc để xây một distillery theo cách thông thường.

Hopkins vì vậy tìm đến Charles C. Doig, kiến trúc sư có ảnh hưởng lớn đối với diện mạo các nhà chưng cất Scotland cuối thế kỷ XIX.

Thay vì san phẳng địa hình rồi đặt nhà máy lên đó, Doig lựa chọn cách để công trình đi theo thung lũng.

Speyburn được xây thành ba tầng trên sườn dốc. Nước, nguyên liệu và các công đoạn sản xuất có thể tận dụng chênh lệch cao độ và trọng lực. Phía trên những hàng cây xuất hiện mái pagoda đặc trưng, vừa phục vụ maltings vừa trở thành hình ảnh nhận diện của nhà máy.

Bởi vậy, Speyburn có một đặc điểm khá thú vị:

thay vì mở rộng theo chiều ngang, nhà chưng cất được xây lên theo chiều cao để thích nghi với chính vùng đất nơi nó ra đời.

Lời hứa phải làm ra whisky trước khi năm 1897 kết thúc

Câu chuyện thành lập Speyburn còn gắn với một thời điểm đặc biệt của nước Anh thời Victoria.

Năm 1897, Nữ hoàng Victoria kỷ niệm 60 năm trị vì – Diamond Jubilee.

John Hopkins muốn thùng whisky đầu tiên của nhà máy phải mang chính năm lịch sử ấy.

Ông đặt ra mục tiêu: Speyburn phải sản xuất được whisky trước khi năm 1897 kết thúc.

Nhưng xây một nhà chưng cất giữa thung lũng Scotland không diễn ra nhanh như dự tính.

Mùa đông đến khi công trình vẫn chưa hoàn thiện. Nhà máy còn thiếu cửa, cửa sổ và thậm chí một phần mái. Thời tiết lạnh, băng tuyết và những khó khăn trong quá trình xây dựng liên tục cản trở công việc.

Speyburn bắt đầu bước vào sản xuất từ tháng 11. Đến ngày Giáng sinh năm 1897, những giọt spirit đầu tiên mới chảy khỏi still.

Thời gian chỉ còn vài ngày.

Đêm 31/12/1897, đội ngũ của Hopkins tiếp tục làm việc giữa mùa đông để đưa spirit vào cask.

Trước khi đồng hồ bước sang năm mới, thùng Speyburn đầu tiên đã được filling.

Hopkins giữ được lời hứa của mình: whisky đầu tiên của nhà máy mang năm 1897 – Diamond Jubilee của Queen Victoria.

Một câu chuyện tưởng như chỉ là chi tiết nhỏ trong lịch sử whisky lại cho thấy khá rõ tinh thần của những distillery cuối thế kỷ XIX: một nhà máy được dựng lên giữa thung lũng bằng kỹ thuật, sức người và cả một chút quyết liệt của người sáng lập.

Những chiếc trống malting nằm im từ năm 1967

Speyburn còn lưu giữ một dấu tích khác của lịch sử sản xuất whisky.

Ngay từ những năm đầu, nhà máy sử dụng một hệ thống drum maltings – những thùng hình trụ lớn có thể quay để đảo barley trong quá trình nảy mầm.

Trong thời kỳ mà phần lớn distillery vẫn dựa nhiều vào floor maltings và sức người để đảo malt, hệ thống này là một bước thử nghiệm đáng chú ý trong cơ giới hóa quá trình malting.

Drum maltings của Speyburn hoạt động cho đến năm 1967 rồi ngừng sử dụng khi nhà máy chuyển sang nguồn malt từ bên ngoài.

Điều đặc biệt là khu vực này không bị tháo bỏ hoàn toàn.

Ngày nay, những tầng drum maltings cũ vẫn còn trong nhà máy. Speyburn cho biết chúng gần như được giữ nguyên kể từ ngày ngừng hoạt động, thậm chí vẫn còn dấu tích barley từ mẻ cuối cùng.

Nếu chiếc Lomond still năm 1959 của Scapa kể lại một giai đoạn thử nghiệm về chưng cất, thì những drum maltings của Speyburn lại lưu giữ một chương khác của quá trình hiện đại hóa malting trong ngành whisky Scotland.

Hai thiết bị không còn thuộc cùng một thời đại sản xuất, nhưng đều cho phép người ngày nay nhìn lại cách các distillery từng tìm kiếm những phương pháp mới hơn một thế kỷ trước.

Hơn 125 năm vẫn lấy nước từ Granty Burn

Speyburn ngày nay đã thay đổi nhiều so với mùa đông năm 1897.

Nhà máy từng đóng cửa trong thời kỳ Thế chiến II. Từ 1939, các tòa nhà được sử dụng để phục vụ hai đơn vị pháo binh Scotland và hoạt động chưng cất chỉ trở lại vào 1947.

Năm 1962, hệ thống đốt trực tiếp bằng than được chuyển sang gia nhiệt bằng hơi nước.

Drum maltings ngừng hoạt động năm 1967.

Đến 1992, Speyburn được Inver House Distillers mua lại. Năm 2014, nhà máy tiếp tục được mở rộng và năng lực sản xuất tăng đáng kể.

Nhưng có một thứ vẫn không thay đổi.

Đó là Granty Burn.

Hơn 125 năm sau khi John Hopkins phát hiện dòng nước giữa thung lũng, Speyburn vẫn sử dụng nguồn nước này trong quá trình làm whisky và hiện là distillery duy nhất khai thác Granty Burn cho sản xuất.

Whisky của nhà máy thường được nhận diện với phong cách nhẹ, thanh thoát và giàu trái cây. Các phiên bản hiện nay tiếp tục phát triển trên nền spirit này qua bourbon, sherry và một số kiểu cask finish khác nhau.

Có một thay đổi khác diễn ra khá muộn trong lịch sử Speyburn.

Trong hơn một thế kỷ, đây gần như chỉ là một nơi sản xuất, ít người bên ngoài có cơ hội bước vào.

Đến năm 2023, nhân dịp kỷ niệm 125 năm, Speyburn lần đầu mở cửa cho công chúng trong Spirit of Speyside Whisky Festival. Sau đó hoạt động tham quan tiếp tục được phát triển, đưa những không gian trước đây gần như khép kín – từ drum maltings, stillhouse đến dunnage warehouse – đến gần hơn với khách tham quan.

Nhưng điều đáng nhớ nhất về Speyburn có lẽ vẫn nằm ở chính địa điểm của nó.

Một dòng nước nhỏ dẫn John Hopkins đến thung lũng. Địa hình quá hẹp khiến Charles C. Doig phải thiết kế nhà máy theo chiều cao. Một năm Đại lễ của Queen Victoria khiến những người thợ phải làm việc giữa mùa đông để kịp filling cask trước giao thừa.

Rồi hơn một thế kỷ trôi qua, những chiếc drum malting đã ngừng quay, phương thức gia nhiệt đã thay đổi và nhà máy đã thuộc về những chủ sở hữu khác.

Speyburn vẫn nằm giữa những hàng cây bên Granty Burn – một nhà chưng cất được tạo hình không chỉ bởi con người, mà còn bởi chính thung lũng Speyside nơi nó được xây dựng từ năm 1897.

Thông tin Speyburn Distillery

Tên: Speyburn Distillery
Loại hình: Nhà chưng cất Single Malt Scotch Whisky
Khu vực whisky: Speyside
Địa điểm: Gần Rothes, Moray, Scotland
Vị trí địa lý: Thung lũng Granty Burn, gần River Spey
Thành lập: 1897
Người sáng lập: John Hopkins
Kiến trúc sư: Charles C. Doig
Đặc điểm kiến trúc: Nhà máy ba tầng được thiết kế thích nghi với địa hình thung lũng dốc
Nguồn nước: Granty Burn
Spirit đầu tiên: Giáng sinh năm 1897
Cask đầu tiên: 31/12/1897
Dấu mốc lịch sử: Cask đầu tiên được filling trong năm Diamond Jubilee của Queen Victoria
Di sản kỹ thuật: Drum maltings lịch sử
Drum maltings ngừng hoạt động: 1967
Đóng cửa trong Thế chiến II: 1939
Sản xuất trở lại: 1947
Inver House Distillers tiếp quản: 1992
Mở rộng sản xuất: 2014
Mở cửa công chúng lần đầu: 2023
Phong cách whisky: Nhẹ, thanh thoát, fruity và dễ tiếp cận
Chủ sở hữu: Inver House Distillers
Tình trạng: Đang hoạt động
Quốc gia: Scotland, Vương quốc Anh