Từ Lưới Rê đến Phước Hải – dấu vết tên gọi của một làng biển

Lưới Rê – khi nghề biển đi vào tên đất

Tư liệu về lịch sử làng cá Phước Hải thường đưa câu chuyện trở lại đầu thế kỷ XVIII, khi xóm Lưới Rê bắt đầu hình thành trên vùng bờ biển dưới chân hệ núi Minh Đạm. Nguồn của ngành du lịch địa phương xác định tiền thân của Làng chài Phước Hải liên quan đến Lưới Rê và Hải Chữ, đồng thời xem đây là một trong những cộng đồng làng cá hình thành sớm của vùng Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây.

Tên Lưới Rê đặc biệt bởi nó không bắt nguồn từ một tên người hay một đặc điểm hành chính.

Nó gắn với nghề.

Tài liệu nghiên cứu văn hóa biển Nam Bộ cho biết những phương thức đánh bắt có thể đi vào tên gọi của các xóm chài ven biển; Lưới Rê ở vùng Mô Xoài là một trường hợp như vậy. Nguồn này còn dẫn việc làng Phước Hải có xóm Lưới Rê được ghi trong Gia Định thành thông chí, cho thấy tên gọi đã đi từ đời sống nghề nghiệp vào lớp tư liệu địa chí.

Các tư liệu địa phương giải thích Lưới Rê từ phương thức dùng lưới để đánh bắt theo kiểu rê. Dù kỹ thuật và phương tiện đánh bắt sau này thay đổi rất nhiều, tên xóm vẫn lưu lại một giai đoạn mà nghề nghiệp đủ quan trọng để trở thành dấu hiệu nhận diện cộng đồng.

Dấu vết của tên ấy không chỉ nằm trong câu chuyện truyền lại.

Tài liệu giáo dục địa phương về lịch sử kinh tế Bà Rịa – Vũng Tàu còn nhắc chợ Lưới Rê (Phước Hải) trong hệ thống những ngôi chợ hình thành cùng quá trình khai phá và phát triển giao thương của vùng đất.

Như vậy, Lưới Rê từng là một tên có sức sống thực sự trong không gian cư trú và giao thương của cộng đồng, chứ không đơn thuần là một biệt danh được đặt lại về sau.

Câu chuyện người tiền hiền Trần Văn Mầu

Trong ký ức được lưu truyền tại Phước Hải, quá trình hình thành Lưới Rê còn gắn với một con người: Trần Văn Mầu.

Các tư liệu địa phương kể rằng khoảng 1725–1730, ông Trần Văn Mầu đến vùng biển thuộc khu vực Hải Lạc về sau để khai phá. Câu chuyện kể ông lấy dây mấu, xử lý thành sợi rồi đan lưới để đánh bắt tôm cá theo con nước. Khi việc đánh bắt mang lại nguồn sống, những người khác dần cùng tham gia và tụ cư, từ đó hình thành xóm Lưới Rê.

Đây là câu chuyện cần được đọc đúng tính chất của nó.

Những mốc năm và chi tiết về quá trình khai phá hiện được truyền lại qua tư liệu văn hóa – lịch sử địa phương, chứ chưa nên hiểu như một hồ sơ xác lập chính xác ngày thành lập làng. Tuy nhiên, một dữ kiện hiện hữu đáng chú ý là cộng đồng Phước Hải vẫn duy trì việc tưởng niệm Tiền hiền – Hậu hiền; nguồn địa phương xác định Trần Văn Mậu/Mầu được người dân tôn là Tiền hiền có công khai phá vùng đất.

Tên ông cũng từng được sử dụng để đặt đường tại thị trấn Phước Hải. Danh mục đặt tên đường năm 2014 của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu ghi Trần Văn Mâu (Tiền Hiền) trong hệ thống tên đường của thị trấn.

Điều đó cho thấy ký ức về người khai phá không chỉ tồn tại trong câu chuyện kể.

Nó đã trở thành một phần ký ức cộng đồng của địa phương.

Và khi đặt câu chuyện ấy bên cạnh tên Lưới Rê, có thể thấy một mối quan hệ khá rõ: người dân nhớ về buổi đầu khai phá thông qua con người, nhưng đồng thời cũng nhớ nó thông qua nghề nghiệp.

Một bên là người tiền hiền.

Một bên là chiếc lưới.

Cả hai cùng dẫn về buổi đầu của một cộng đồng sống dựa vào biển.

Từ Lưới Rê sang Hải Chữ rồi thành Phước Hải thôn

Tên Lưới Rê không tồn tại mãi.

Các tư liệu về lịch sử làng cá cho biết xóm Lưới Rê về sau được đổi tên thành Hải Chữ. Tài liệu nghiên cứu văn hóa biển xác định sự thay đổi này vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, trong khi những nguồn phổ biến khác chỉ ghi theo trình tự rằng Lưới Rê đổi thành Hải Chữ trước khi bước sang giai đoạn Phước Hải thôn.

Đây là điểm Mapstore nên giữ sự thận trọng.

Ta có thể xác định khá rõ trình tự tên gọi, nhưng không nhất thiết phải ép mỗi lần đổi tên vào một năm cụ thể khi nguồn hiện có chưa hoàn toàn đồng nhất.

Lớp tên tiếp theo mới thực sự tạo nên cái tên quen thuộc ngày nay.

Các tư liệu thống nhất rằng vào đầu thời Gia Long, Hải Chữ và Phước Điền được hợp lại, hình thành Phước Hải thôn.

Nếu nhìn vào chính tên gọi, đây là một chuyển biến đáng chú ý.

Lưới Rê mang dấu ấn nghề nghiệp.

Hải Chữ vẫn gắn với không gian biển.

Đến Phước Hải, địa danh đã bước sang một cấu trúc tên làng chính thức hơn và tiếp tục tồn tại qua nhiều lần thay đổi hành chính sau đó.

Nhưng sự xuất hiện của tên mới không đồng nghĩa tên cũ biến mất hoàn toàn.

Lưới Rê tiếp tục sống trong ký ức địa phương, trong tên chợ được tư liệu ghi nhận và trong những câu chuyện kể về nguồn gốc làng cá. Chính sự tồn tại song song ấy giúp lần ngược quá trình một xóm nghề trở thành một làng.

Một tên đất giữ lại lịch sử của cộng đồng

Ngày nay, Phước Hải đã mang một phạm vi rộng hơn rất nhiều so với xóm Lưới Rê ban đầu.

Tên Phước Hải từng được dùng cho thôn, làng, xã rồi thị trấn qua những giai đoạn hành chính khác nhau. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Phước Hải tiếp tục trở thành tên của xã Phước Hải, Thành phố Hồ Chí Minh, với phạm vi không còn hoàn toàn trùng với không gian làng biển lịch sử.

Nếu chỉ nhìn bản đồ hiện tại, những lớp biến đổi ấy gần như không còn thấy.

Nhưng khi lần theo địa danh, một chuỗi lịch sử bắt đầu hiện ra:

Lưới Rê → Hải Chữ → hợp với Phước Điền → Phước Hải thôn → Phước Hải qua các giai đoạn hành chính → xã Phước Hải ngày nay.

Chuỗi tên gọi ấy cho thấy địa danh không phải một nhãn cố định được đặt lên bản đồ.

Nó thay đổi cùng cộng đồng.

Buổi đầu, nghề đánh bắt tạo nên tên Lưới Rê. Khi cộng đồng phát triển, tên Hải Chữ xuất hiện. Đầu thời Nguyễn, việc hợp nhất với Phước Điền đưa đến tên Phước Hải thôn. Qua hơn hai thế kỷ tiếp theo, đơn vị hành chính tiếp tục thay đổi nhưng hai chữ Phước Hải vẫn được giữ lại.

Đây cũng là lý do những tên cũ như Lưới Rê đáng được ghi nhận trên Mapstore.

Chúng giúp người đọc không chỉ biết một nơi hiện nay tên gì, mà còn hiểu vì sao vùng đất ấy có mặt trên bản đồ ngày hôm nay.

Ở Phước Hải, câu chuyện ấy bắt đầu rất gần với đời sống thường ngày: từ một cộng đồng đi biển, một phương thức đánh bắt và một cái tên mộc mạc – Lưới Rê.

Qua nhiều thế hệ, chiếc lưới không còn là thứ định danh vùng đất. Nhưng nghề biển vẫn còn, ký ức về tiền hiền vẫn được cộng đồng lưu giữ và tên Phước Hải vẫn tiếp tục tồn tại.

Vì thế, hành trình từ Lưới Rê đến Phước Hải không đơn thuần là lịch sử đổi tên. Đó là dấu vết của quá trình một xóm nghề ven biển từng bước trở thành một cộng đồng, một làng và cuối cùng là một địa danh còn được sử dụng đến ngày nay.

Mapstore tổng hợp, đối chiếu và biên tập từ nhiều nguồn tư liệu. Cập nhật: 20/09/2026.