Những lớp ký ức của người Việt – từ sử liệu quốc gia đến tư liệu trong mỗi gia đình

Ký ức quốc gia được lưu lại qua nhiều thế hệ

Từ rất lâu trước khi có máy tính hay những hệ thống lưu trữ hiện đại, người Việt đã có nhiều cách ghi chép và truyền lại thông tin. Qua các triều đại và từng giai đoạn lịch sử, một lượng lớn văn bản được hình thành để phục vụ quản lý nhà nước, ghi chép lịch sử, giáo dục, tôn giáo, đời sống xã hội và hoạt động của cộng đồng.

Ngày nay, nhiều tư liệu còn được bảo tồn cho phép thế hệ sau nhìn lại những thời kỳ mà không một người đang sống nào từng trực tiếp chứng kiến. Mộc bản triều Nguyễn là một ví dụ đặc biệt. Hàng chục nghìn tấm mộc bản từng được sử dụng để in sách, lưu giữ nội dung về lịch sử, địa lý, chính trị, quân sự, pháp luật, giáo dục và nhiều lĩnh vực khác. Giá trị của chúng không chỉ nằm ở những dòng chữ được khắc mà còn ở chính kỹ thuật chế tác và phương thức truyền bá tri thức của một thời đại.

Châu bản triều Nguyễn lại kể câu chuyện theo một cách khác. Đây là hệ thống tài liệu hành chính hình thành trong hoạt động của triều đình, với các văn bản mang dấu tích xử lý trực tiếp của các hoàng đế nhà Nguyễn. Qua đó, người nghiên cứu có thể tiếp cận những thông tin về tổ chức bộ máy, quản lý lãnh thổ, kinh tế, xã hội, ngoại giao và nhiều vấn đề của đất nước trong thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX.

Bên cạnh đó còn có thư tịch Hán Nôm, bia ký, bản đồ, báo chí, sách, ảnh, bản thảo và nhiều bộ sưu tập khác đang được bảo quản tại các cơ quan lưu trữ, thư viện, bảo tàng và viện nghiên cứu. Mỗi nguồn có cách hình thành và giá trị riêng, nhưng khi được đặt cạnh nhau, chúng giúp con người ngày nay tiếp cận quá khứ từ nhiều góc nhìn hơn.

Những kho tư liệu ấy cho thấy một điều: lịch sử không chỉ được truyền lại bằng những câu chuyện kể. Rất nhiều điều chúng ta biết về quá khứ ngày nay tồn tại được bởi một thế hệ nào đó đã ghi lại, và những thế hệ sau tiếp tục gìn giữ.

Mỗi vùng đất và cộng đồng cũng có một kho ký ức riêng

Nếu những tài liệu cấp quốc gia giúp nhìn thấy những chuyển động lớn của lịch sử, thì ở từng địa phương lại tồn tại một lớp tư liệu gần hơn với đời sống con người. Đó có thể là địa bạ, bản đồ, sách địa phương, ảnh cũ, báo chí, tài liệu của làng xã, cơ sở tôn giáo, trường học, hội đoàn và những người từng sinh sống trên vùng đất ấy.

Một địa danh hôm nay có thể đã thay đổi tên gọi nhiều lần. Một con đường được mở rộng, một khu dân cư hình thành, một ngôi chợ biến mất hay một cánh đồng trở thành khu đô thị. Nếu chỉ nhìn cảnh quan hiện tại, rất khó hình dung nơi ấy từng như thế nào. Nhưng một tấm bản đồ, một bức ảnh, cuốn kỷ yếu hay tài liệu cũ có thể giúp nối lại những lớp không gian đã bị thời gian che khuất.

Các cơ sở tôn giáo cũng có thể lưu giữ một phần đáng kể ký ức địa phương. Một giáo xứ lâu đời chẳng hạn có thể còn những cuốn sổ, kỷ yếu, thư từ, hình ảnh về nhà thờ cũ, các vị mục tử và những thế hệ giáo dân. Một ngôi đình, chùa hay cơ sở tín ngưỡng có thể giữ văn bản, bia ký, hình ảnh và những ghi chép liên quan đến quá trình hình thành của cộng đồng xung quanh.

Trường học là một kho ký ức khác thường ít được nhìn theo góc độ này. Một bức ảnh lớp, danh sách học sinh, cuốn kỷ yếu, tài liệu giảng dạy hay hình ảnh khuôn viên trường không chỉ có ý nghĩa với những người từng học ở đó. Qua nhiều thập niên, chúng có thể cho thấy sự thay đổi của giáo dục, kiến trúc, trang phục, đời sống học đường và cả diện mạo của một vùng đất.

Những tư liệu địa phương như vậy thường phân tán và không phải lúc nào cũng nằm trong một hệ thống lưu trữ chuyên nghiệp. Một phần được giữ ở cơ quan, một phần trong tổ chức, một phần nằm trong nhà của những người từng tham gia các hoạt động cộng đồng. Chính sự phân tán ấy khiến nhiều tư liệu có thể biến mất khi một cơ quan chuyển địa điểm, một công trình được sửa chữa hoặc người đang giữ tài liệu không còn nữa.

Doanh nghiệp, dòng họ và gia đình – những kho tư liệu nằm ngoài thư viện

Ký ức của xã hội còn được tạo ra mỗi ngày trong những nơi ít khi được gọi là kho lưu trữ. Một doanh nghiệp hoạt động lâu năm chẳng hạn có thể đang sở hữu lượng tư liệu phản ánh rất rõ một giai đoạn phát triển kinh tế: giấy tờ thành lập, catalogue sản phẩm, bảng giá, quảng cáo, bản vẽ, hợp đồng, hình ảnh nhà máy, cửa hàng, nhân viên và những công trình từng thực hiện.

Khi còn phục vụ công việc, chúng đơn giản là hồ sơ. Nhưng vài chục năm sau, một catalogue cũ có thể cho thấy thị trường từng bán những sản phẩm gì; một bảng giá phản ánh mặt bằng giá của một thời kỳ; ảnh cửa hàng cho thấy cách tổ chức thương mại; còn hồ sơ kỹ thuật có thể lưu lại sự thay đổi của công nghệ. Lịch sử của doanh nghiệp vì vậy đôi khi cũng là một phần nhỏ trong lịch sử của một ngành nghề và nền kinh tế.

Ở một lớp khác là gia phả và tư liệu dòng họ. Trong nhiều gia đình Việt Nam, gia phả là một trong những phương tiện quan trọng để ghi lại nguồn gốc, các thế hệ và mối quan hệ trong dòng tộc. Có những bộ được gìn giữ qua nhiều đời, có bản viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, có bản đã được chép lại nhiều lần. Đi cùng gia phả còn có thể là sắc phong, văn tự, giấy tờ đất đai, thư từ, ảnh và những ghi chép khác.

Nhưng kho tư liệu rộng nhất có lẽ nằm trong chính các gia đình. Một giấy khai sinh cũ, bằng tốt nghiệp, thư của người thân, nhật ký, ảnh cưới, ảnh chụp căn nhà ngày trước hay những bức ảnh không rõ người chụp đều có thể mang theo một phần câu chuyện. Giá trị của chúng đôi khi chỉ được nhận ra khi những người trong ảnh đã qua đời, ngôi nhà không còn hoặc vùng đất đã hoàn toàn thay đổi.

Điều đặc biệt là những tư liệu gia đình thường chứa những chi tiết mà tài liệu chính thức khó có thể ghi lại: một căn bếp, cách bày bàn ăn, quần áo của trẻ em, chiếc xe trước cửa nhà, một góc phố hay những sinh hoạt rất bình thường. Chính những điều nhỏ bé ấy lại giúp thế hệ sau hình dung đời sống của người đi trước một cách gần gũi hơn.

Một bức ảnh gia đình vì thế có thể đồng thời là ký ức riêng của một nhà và là một mảnh tư liệu về xã hội nơi gia đình ấy từng sống.

Khi những lớp ký ức bước vào thời đại số

Nếu nhìn từ những kho lưu trữ quốc gia xuống tận chiếc album trong mỗi gia đình, có thể thấy tư liệu của người Việt tồn tại thành nhiều lớp. Có lớp được bảo quản bởi những cơ quan chuyên môn với quy trình chặt chẽ; có lớp nằm trong kho của một trường học hay doanh nghiệp; cũng có những tài liệu chỉ còn duy nhất một bản trong tủ của một gia đình.

Mỗi lớp cần một cách gìn giữ khác nhau, nhưng đều đối diện với một vấn đề chung: vật mang tin có tuổi thọ và ngữ cảnh có thể mất đi nhanh hơn chúng ta nghĩ. Một tài liệu còn nguyên nhưng không ai biết nguồn gốc cũng có thể mất đi phần lớn ý nghĩa. Một bức ảnh được scan nhưng chỉ mang tên chưa chắc đã giúp thế hệ sau biết người trong ảnh là ai. Một kho hồ sơ đã chuyển thành PDF nhưng không có cách phân loại và tìm kiếm vẫn có thể trở thành một kho dữ liệu rất khó khai thác.

Bởi vậy, đưa ký ức vào môi trường số không đơn giản là biến giấy thành file. Số hóa có ý nghĩa khi giúp tài liệu được bảo vệ tốt hơn, thông tin được mô tả rõ hơn, có khả năng tìm kiếm và vẫn giữ được mối liên hệ với nguồn gốc của nó. Máy scan, máy ảnh, công nghệ nhận dạng văn bản, cơ sở dữ liệu hay trí tuệ nhân tạo đều có thể tham gia vào quá trình ấy, nhưng công nghệ chỉ thực sự có ích khi chúng ta hiểu mình đang gìn giữ điều gì.

Ở cấp quốc gia, công việc bảo tồn và số hóa những bộ tư liệu quan trọng đã được triển khai trong nhiều năm. Nhưng ở cấp cộng đồng, tổ chức và gia đình, một phần rất lớn ký ức vẫn phụ thuộc vào quyết định của chính những người đang giữ chúng hôm nay.

Có thể một cuốn gia phả đang nằm trong nhà thờ họ chưa bao giờ được tạo bản số. Một giáo xứ còn hàng trăm bức ảnh nhưng chưa ghi lại tên người và thời gian. Một doanh nghiệp 30 năm tuổi đang có những catalogue mà chỉ một nhân viên lâu năm hiểu nguồn gốc. Một gia đình có album ảnh từ thời ông bà nhưng chưa từng nghĩ đến việc ghi chú ai là ai.

Đó đều là những công việc nhỏ nếu nhìn riêng lẻ. Nhưng khi được thực hiện trong hàng nghìn tổ chức, dòng họ và hàng triệu gia đình, chúng trở thành một phần của câu chuyện lớn hơn: gìn giữ ký ức của người Việt trong quá trình xã hội bước từ thế giới vật lý sang thế giới số.

Lịch sử quốc gia được tạo nên bởi những sự kiện lớn, nhưng đời sống của một đất nước còn được tạo nên từ vô số câu chuyện nhỏ. Châu bản, Mộc bản, bản đồ, sách báo, kỷ yếu, hồ sơ doanh nghiệp, gia phả hay một bức ảnh gia đình có quy mô và giá trị rất khác nhau, nhưng tất cả đều có một điểm chung: chúng giúp hiện tại còn có thể nhìn thấy dấu vết của quá khứ.

Và có lẽ, trước khi hỏi công nghệ nào sẽ giúp chúng ta số hóa tốt hơn, câu hỏi cần đặt ra trước tiên vẫn là: trong những gì người Việt đang lưu giữ hôm nay, có bao nhiêu ký ức sẽ còn được tìm thấy sau vài thế hệ nữa?