Port Ellen Distillery – nhà chưng cất Islay hồi sinh sau hơn 40 năm im lặng

Từ năm 1825 bên bờ biển Islay

Port Ellen Distillery nằm tại Port Ellen, phía nam đảo Islay, thuộc Argyll, Scotland. Nhà chưng cất được thành lập vào năm 1825 bởi Alexander Kerr MacKay.

Một bước ngoặt đến vào năm 1836, khi John Ramsay tiếp quản hoạt động của nhà máy. Dưới thời Ramsay, Port Ellen không chỉ sản xuất whisky mà còn trở thành một địa điểm thử nghiệm nhiều ý tưởng mới của ngành chưng cất Scotland.

Theo hồ sơ chính thức của Diageo, Ramsay từng thử nghiệm continuous distillation, những hình thức ban đầu của spirit safe và góp phần phát triển mô hình bonded warehouse. Năm 1865, Port Ellen cũng trở thành một trong những single malt Scotland sớm được xuất khẩu sang Hoa Kỳ.

Ramsay còn có ảnh hưởng tới chính cộng đồng Port Ellen. Ông tham gia mở rộng và cải thiện bến cảng, giúp việc vận chuyển hàng hóa và whisky thuận lợi hơn cho khu vực.

Sau khi John Ramsay qua đời năm 1892, vợ ông là Lucy Ramsay tiếp tục điều hành nhà chưng cất cho đến khi bà mất năm 1906. Diageo hiện ghi nhận bà như một trong những phụ nữ tiên phong trong lịch sử Scotch whisky.

Đóng cửa, trở lại rồi trở thành “ghost distillery”

Port Ellen bước vào thế kỷ XX với nhiều thay đổi về sở hữu.

Năm 1925, nhà máy trở thành một phần của Distillers Company Limited – DCL. Nhưng chỉ vài năm sau, hoạt động chưng cất dừng lại.

Port Ellen đóng cửa vào năm 1930 và nằm im suốt 37 năm. Đến năm 1967, nhà máy mới được đưa trở lại sản xuất.

Năm 1973, một cơ sở maltings quy mô lớn được xây dựng bên cạnh distillery. Đây là chi tiết rất quan trọng vì Port Ellen Maltings và Port Ellen Distillery là hai chức năng cần phân biệt. Maltings tiếp tục cung cấp malted barley cho nhiều nhà chưng cất trên Islay ngay cả sau khi hoạt động chưng cất Port Ellen dừng lại.

Đến đầu thập niên 1980, Scotch whisky rơi vào giai đoạn dư thừa nguồn cung. Nhiều nhà máy phải giảm sản lượng hoặc đóng cửa.

Năm 1983, Port Ellen ngừng chưng cất.

Không ai lúc ấy có thể chắc rằng cái tên Port Ellen sau này lại trở nên nổi tiếng hơn chính thời kỳ nhà máy còn hoạt động.

Trong những thập niên tiếp theo, lượng whisky Port Ellen cũ ngày càng ít đi. Những Annual Releases từ các stock lịch sử khiến người sưu tầm và giới yêu whisky ngày càng chú ý tới distillery này. Port Ellen dần trở thành một trong những cái tên tiêu biểu khi nói đến khái niệm “lost” hay “ghost distillery” của Scotland.

Ngày 19/3/2024 – Port Ellen chưng cất trở lại

Tháng 10/2017, Diageo công bố kế hoạch hồi sinh Port Ellen và Brora, hai nhà chưng cất đều đã đóng cửa từ năm 1983.

Brora trở lại trước vào năm 2021. Port Ellen cần thêm thời gian.

Thay vì đơn giản tái tạo toàn bộ nhà máy cũ, Port Ellen mới được thiết kế như sự kết hợp giữa di sản và thử nghiệm kỹ thuật. Công trình stillhouse hiện đại sử dụng nhiều kính, hướng tầm nhìn ra bờ biển Islay và ngọn hải đăng Carraig Fhada.

Đến ngày 19/3/2024, Port Ellen Distillery chính thức mở cửa trở lại sau hơn bốn thập niên. Đây cũng là phần cuối trong chương trình đầu tư £185 triệu của Diageo dành cho Scotch whisky và các trải nghiệm du khách tại Scotland.

Điểm đặc biệt nhất của Port Ellen mới nằm trong stillhouse.

Nhà máy có hai cặp copper still, nhưng hai cặp đảm nhận những nhiệm vụ khác nhau.

Cặp đầu tiên mang tên Phoenix Stills. Đây là những still được tái tạo chính xác theo hình dáng của still Port Ellen trước khi nhà máy đóng cửa, với mục tiêu duy trì phong cách spirit khói đặc trưng gắn với Port Ellen lịch sử.

Cặp thứ hai là Experimental Stills, được xây dựng để thử nghiệm những cách chưng cất và tạo hương vị mới.

Như vậy, một bên của Port Ellen hướng về quá khứ; bên còn lại được thiết kế để thử nghiệm cho tương lai.

Ten Part Spirit Safe – khi một ghost distillery trở thành nơi thử nghiệm whisky

Experimental Stills được kết nối với thiết bị mang tên Ten Part Spirit Safe.

Spirit safe thông thường giúp người chưng cất kiểm soát ba phần cơ bản của một spirit run: heads, heart và tails. Hệ thống tại Port Ellen cho phép người làm whisky chia phần heart thành nhiều cut nhỏ hơn để nghiên cứu những đặc tính hương vị khác nhau.

Nhà máy còn có phòng thí nghiệm ngay tại chỗ cùng kỹ thuật viên chuyên trách, cho phép phân tích và lập hồ sơ những spirit thử nghiệm được tạo ra.

Đây là điểm khá thú vị nếu đặt cạnh lịch sử thế kỷ XIX của Port Ellen.

John Ramsay từng sử dụng distillery để thử nghiệm những kỹ thuật mới của thời đại mình. Gần 200 năm sau, Port Ellen mới lại được xây dựng với cùng tinh thần: không chỉ tái tạo một nhà chưng cất đã mất, mà tiếp tục sử dụng nó như nơi nghiên cứu những khả năng mới của Scotch whisky.

Port Ellen mới cũng được thiết kế theo hướng giảm tác động môi trường. Diageo cho biết nước và nhiệt được tái sử dụng trong quá trình sản xuất, còn năng lượng cho nhà máy đến từ renewable biofuel boiler; lượng phát thải còn lại được bù trừ theo chương trình carbon của doanh nghiệp.

Hai thế hệ Port Ellen whisky đang cùng tồn tại

Có một điều rất quan trọng khi nhìn Port Ellen hiện nay.

Những chai Port Ellen lâu năm đang được bán trên thị trường – chẳng hạn Port Ellen Gemini 44 Year Old – được tạo ra từ spirit chưng cất trước khi nhà máy đóng cửa năm 1983. Gemini được lấy từ ba European oak cask năm 1978.

Trong khi đó, spirit được tạo ra sau khi distillery hồi sinh năm 2024 thuộc một thế hệ hoàn toàn mới.

Theo quy định Scotch whisky, spirit mới phải trưởng thành tối thiểu ba năm trước khi có thể trở thành Scotch whisky. Vì vậy, lịch sử Port Ellen từ nay có thể được nhìn thành hai giai đoạn rất rõ:

Port Ellen lịch sử: 1825–1983.

Port Ellen hồi sinh: từ 2024 đến nay.

Chính khoảng trống hơn 40 năm ở giữa khiến Port Ellen trở thành trường hợp hiếm trên bản đồ whisky Scotland.

Một nhà chưng cất từng biến mất khỏi hoạt động sản xuất, trở thành huyền thoại nhờ những thùng whisky còn sót lại, rồi được xây dựng trở lại ngay trên vùng đất cũ.

Với Mapstore, Port Ellen không nên chỉ được kể như một thương hiệu whisky quý hiếm. Đây trước hết là câu chuyện của một địa điểm công nghiệp trên Islay – ra đời năm 1825, đóng cửa năm 1983 và thực sự sống lại vào ngày 19/3/2024.

Thông tin Port Ellen Distillery

Tên: Port Ellen Distillery
Loại hình: Nhà chưng cất Single Malt Scotch Whisky
Khu vực whisky: Islay
Địa điểm: Port Ellen, Isle of Islay, Argyll, Scotland, PA42 7AJ
Thành lập: 1825
Người sáng lập: Alexander Kerr MacKay
Nhân vật lịch sử quan trọng: John Ramsay và Lucy Ramsay
Giai đoạn đóng cửa lần thứ nhất: 1930–1967
Đóng cửa lần thứ hai: 1983
Công bố kế hoạch hồi sinh: 2017
Chính thức mở cửa trở lại: 19/3/2024
Hệ thống chưng cất hiện nay: 4 copper still chia thành 2 cặp
Cặp still truyền thống: Phoenix Stills – tái tạo still của Port Ellen lịch sử
Cặp still thử nghiệm: Experimental Stills
Thiết bị đặc biệt: Ten Part Spirit Safe
Phong cách lịch sử: Islay single malt đậm đặc tính khói
Cơ sở liên quan: Port Ellen Maltings
Chủ sở hữu hiện nay: Diageo
Tình trạng: Đang hoạt động – hồi sinh từ năm 2024
Quốc gia: Scotland, Vương quốc Anh