Khu Ba Son – Từ xưởng đóng tàu lịch sử đến quần thể đô thị ven sông Sài Gòn

Tên Ba Son vì vậy mang nhiều lớp ý nghĩa. Đây vừa là một địa danh lịch sử, từng là một khu công nghiệp quan trọng ven sông; vừa là tên gọi quen thuộc của khu đất số 2 Tôn Đức Thắng; đồng thời ngày nay còn được sử dụng để nhận diện một khu vực đô thị mới của trung tâm TP.HCM.

Quá trình chuyển đổi từ xưởng đóng tàu sang khu đô thị đã tạo nên một Ba Son rất khác so với trước đây. Tuy nhiên, lịch sử của khu đất vẫn là lớp dữ liệu quan trọng giúp giải thích nguồn gốc của hàng loạt địa điểm và dự án đang hiện diện tại đây.

Nguồn gốc của Ba Son

Lịch sử Ba Son có thể lần về cuối thế kỷ XVIII.

Theo tư liệu lịch sử của Tổng công ty Ba Son, tiền thân của cơ sở này là Xưởng Chu Sư, còn được gọi là Thủy Xưởng, được lập vào năm 1791 tại vùng Sài Gòn – Gia Định để đóng và sửa chữa tàu thuyền.

Vị trí ven sông Sài Gòn tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đóng tàu, sửa chữa tàu và vận chuyển đường thủy. Đây cũng là cơ sở để khu vực tiếp tục duy trì chức năng công nghiệp hàng hải trong những giai đoạn lịch sử tiếp theo.

Sau khi người Pháp chiếm Sài Gòn – Gia Định, ngày 28/4/1863, chính quyền Pháp quyết định xây dựng xưởng đóng tàu Arsenal de Saigon trên khu vực Thủy Xưởng trước đó.

Từ đây, cơ sở đóng tàu tại Ba Son bước sang một giai đoạn phát triển mới với quy mô và tổ chức công nghiệp ngày càng rõ nét.

Xưởng Ba Son và lịch sử công nghiệp Sài Gòn

Trong một thời gian dài, Ba Son là một trong những cơ sở đóng và sửa chữa tàu quan trọng của Sài Gòn.

Không gian Ba Son khi ấy bao gồm hệ thống nhà xưởng, ụ tàu, cầu cảng và nhiều công trình kỹ thuật phục vụ hoạt động đóng, sửa chữa tàu.

Ba Son vì vậy không chỉ là một cơ sở sản xuất. Sự tồn tại của một khu công nghiệp quy mô lớn ngay bên sông Sài Gòn đã tạo nên một phần cảnh quan đặc trưng của khu vực trung tâm thành phố trong nhiều thế hệ.

Lịch sử Ba Son cũng gắn với lịch sử phong trào công nhân Việt Nam. Chủ tịch Tôn Đức Thắng từng làm việc và hoạt động tại đây, khiến Ba Son trở thành một địa điểm được nhắc đến trong lịch sử phong trào công nhân ở Sài Gòn đầu thế kỷ XX.

Sau năm 1975, cơ sở tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực đóng và sửa chữa tàu. Trong nhiều năm sau đó, Ba Son vẫn giữ chức năng sản xuất công nghiệp ngay tại khu vực trung tâm TP.HCM.

Vì sao Ba Son nằm ở một vị trí đặc biệt?

Khu đất Ba Son nằm tại một vị trí đặc biệt trong cấu trúc địa lý của trung tâm TP.HCM.

Theo đồ án quy hoạch chi tiết được TP.HCM phê duyệt năm 2015, khu vực có quy mô khoảng 25,29 ha và được giới hạn:

Phía Đông và Đông Nam: giáp sông Sài Gòn
Phía Tây Nam: giáp đường Tôn Đức Thắng và khu vực cầu qua sông Sài Gòn
Phía Tây và Tây Bắc: giáp đường Nguyễn Hữu Cảnh
Phía Bắc: giáp rạch Thị Nghè

Như vậy, khu đất có hai mặt tiếp cận hệ thống sông – rạch và đồng thời nằm ngay cửa ngõ phía đông của khu vực trung tâm.

Chính đặc điểm này từng phù hợp với hoạt động đóng tàu và công nghiệp đường thủy. Khi thành phố phát triển sang giai đoạn mới, vị trí ven sông và gần trung tâm lại tạo điều kiện để Ba Son chuyển sang các chức năng đô thị khác.

Quá trình di dời Xưởng Ba Son

Khi TP.HCM ngày càng mở rộng, việc duy trì một cơ sở công nghiệp đóng tàu quy mô lớn ngay tại khu vực trung tâm dần không còn phù hợp với định hướng phát triển đô thị.

Ba Son nằm trong chủ trương di dời hệ thống cảng biển và một số cơ sở công nghiệp ra khỏi khu vực nội thành.

Hoạt động đóng tàu được từng bước chuyển sang địa điểm mới, mở đường cho việc tái quy hoạch khu đất Ba Son.

Đây là bước ngoặt lớn nhất của khu vực trong thời kỳ hiện đại: Ba Son chuyển từ một không gian công nghiệp ven sông sang một khu vực được quy hoạch cho các chức năng đô thị.

Khu trung tâm phức hợp Sài Gòn – Ba Son

Ngày 18/11/2015, UBND TP.HCM ban hành Quyết định số 6059/QĐ-UBND phê duyệt đồ án quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 Khu trung tâm phức hợp Sài Gòn – Ba Son.

Quy mô khu vực quy hoạch khoảng 25,29 ha.

Theo quy hoạch được duyệt, Ba Son được xác định là khu đô thị mới đa chức năng, bao gồm các nhóm chức năng như:

• Công trình công cộng
• Công viên và cây xanh
• Nhà ở
• Công trình phức hợp
• Thương mại – dịch vụ
• Văn phòng
• Văn hóa – giải trí
• Giao thông và hạ tầng kỹ thuật đô thị

Quy hoạch này chính thức đặt nền tảng cho quá trình chuyển đổi Ba Son từ khu công nghiệp đóng tàu sang một quần thể đô thị mới bên sông Sài Gòn.

Vì sao nhiều dự án tại Ba Son cùng mang địa chỉ 2 Tôn Đức Thắng?

Một đặc điểm dễ gây nhầm lẫn khi tra cứu Ba Son là rất nhiều dự án và tòa nhà trong khu vực từng được ghi địa chỉ:

2 Tôn Đức Thắng, phường Bến Nghé, Quận 1, TP.HCM.

Nguyên nhân là số 2 Tôn Đức Thắng vốn gắn với khu đất Ba Son có quy mô rất lớn.

Khi khu đất được tái phát triển, quy hoạch được chia thành nhiều lô với những chức năng khác nhau. Trong quá trình tiếp tục phát triển, một số lô lại được tách thành những khu đất nhỏ hơn và được triển khai bởi các pháp nhân hoặc đơn vị phát triển khác nhau.

Do đó, việc hai dự án cùng ghi “2 Tôn Đức Thắng” không đồng nghĩa chúng nằm trên cùng một lô đất hoặc là cùng một dự án.

Đối với dữ liệu Mapstore, việc xác định một công trình tại Ba Son cần dựa đồng thời vào tên công trình, ký hiệu lô đất, phân khu và mối quan hệ với tổng thể Ba Son, thay vì chỉ dựa vào số nhà.

Vinhomes Golden River – một phần lớn của Ba Son hiện đại

Một trong những quần thể đô thị được hình thành rõ nét nhất trên khu đất Ba Son là Vinhomes Golden River.

Dự án được phát triển trên phần lớn khu đất Ba Son với quy mô được công bố khoảng 25,29 ha và bao gồm hệ thống căn hộ cao tầng, khu nhà ở thấp tầng, thương mại – dịch vụ cùng các tiện ích đô thị.

Bên trong Vinhomes Golden River tiếp tục được nhận diện thành nhiều phân khu và tòa nhà khác nhau.

Sự hình thành của Vinhomes Golden River đánh dấu giai đoạn cảnh quan Ba Son thay đổi mạnh mẽ. Những nhà xưởng và không gian công nghiệp trước đây được thay thế phần lớn bằng các công trình nhà ở cao tầng, đường nội bộ, cảnh quan và không gian đô thị mới.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất toàn bộ lịch sử và dữ liệu Ba Son với Vinhomes Golden River. Ba Son là địa danh và khu đất có lịch sử lâu đời hơn, trong khi Vinhomes Golden River là một lớp phát triển đô thị hình thành trong giai đoạn hiện đại.

Những lô đất và dự án phát triển qua nhiều giai đoạn

Quá trình phát triển Ba Son không diễn ra hoàn toàn dưới một tên dự án hoặc một đơn vị phát triển duy nhất.

Sau khi quy hoạch tổng thể được hình thành, một số lô đất trải qua quá trình tách dự án, chuyển nhượng hoặc thay đổi pháp nhân phát triển.

Điều này tạo nên một hệ thống tên gọi khá phức tạp trong dữ liệu bất động sản của Ba Son.

Có những tên dự án được công bố trong một giai đoạn nhưng sau đó thay đổi đơn vị phát triển hoặc phương án triển khai. Một số công trình tiếp tục được phát triển dưới tên thương mại mới.

Vì vậy, khi xây dựng dữ liệu Ba Son, cần phân biệt giữa lịch sử của khu đất, quy hoạch, tên dự án từng được công bố và công trình thực tế đang hiện hữu.

Centennial và lô HH5-1

Centennial, còn được biết đến với tên The Centennial, là một ví dụ điển hình cho quá trình này.

Dự án từng được Alpha King giới thiệu trên lô đất HH5-1 thuộc quần thể Ba Son với diện tích khoảng 3.558 m².

Theo phương án được công bố trong giai đoạn đó, Centennial gồm một tòa tháp cao 46 tầng, 3 tầng hầm và khoảng 410 căn hộ.

Tên Centennial hiện vẫn tồn tại trong nhiều cơ sở dữ liệu và tài liệu bất động sản. Tuy nhiên, việc hiểu Centennial cần đặt trong lịch sử phát triển của chính lô HH5-1 và quá trình thay đổi của quần thể Ba Son, thay vì xem đây là một khu chung cư độc lập chiếm toàn bộ địa chỉ 2 Tôn Đức Thắng.

The Front và những lớp phát triển tiếp theo

The Front là một tên dự án khác xuất hiện trong quá trình phát triển các lô đất tại Ba Son.

Điều quan trọng đối với dữ liệu địa điểm là không nên suy luận rằng Centennial, The Front hay Vinhomes Golden River là cùng một dự án chỉ vì các tài liệu của chúng từng sử dụng chung địa chỉ 2 Tôn Đức Thắng.

Mỗi tên gọi cần được đối chiếu với lô đất, lịch sử pháp lý, đơn vị phát triển và thời điểm công bố tương ứng.

Mapstore có thể lưu giữ những tên dự án cũ như Centennial như một lớp dữ liệu lịch sử, đồng thời tiếp tục cập nhật tên và công trình hiện hữu trên từng khu đất khi quá trình phát triển hoàn tất.

Ga Ba Son và sự thay đổi kết nối giao thông

Một công trình hạ tầng quan trọng xuất hiện trong quá trình chuyển đổi của khu vực là Ga Ba Son thuộc tuyến Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên.

Tên “Ba Son” vì vậy tiếp tục được duy trì trong hệ thống địa danh của thành phố ngay cả khi chức năng đóng tàu tại khu đất cũ đã kết thúc.

Sự xuất hiện của metro tạo thêm một phương thức giao thông công cộng kết nối Ba Son với khu vực trung tâm và các khu vực phía đông TP.HCM.

Cùng với hệ thống đường Tôn Đức Thắng, Nguyễn Hữu Cảnh và các cầu kết nối sang Thủ Thiêm, Ba Son ngày nay trở thành một điểm giao giữa nhiều tuyến giao thông đô thị quan trọng.

Ba Son và không gian ven sông Sài Gòn

Một yếu tố xuyên suốt lịch sử Ba Son chính là sông Sài Gòn.

Trong thời kỳ công nghiệp, dòng sông tạo điều kiện để tàu thuyền tiếp cận các xưởng đóng và sửa chữa tàu.

Trong giai đoạn phát triển đô thị hiện nay, vị trí ven sông lại trở thành một phần quan trọng trong quy hoạch cảnh quan và không gian công cộng của khu vực.

Nhìn từ bên kia sông là khu vực Thủ Thiêm – một trung tâm đô thị mới đang tiếp tục được phát triển. Hai bên bờ sông vì vậy đang hình thành một không gian đô thị mới của trung tâm TP.HCM.

Ba Son nằm ngay tại điểm chuyển tiếp giữa khu trung tâm lịch sử và không gian phát triển mới về phía đông.

Ba Son – một địa danh tồn tại qua nhiều lớp thời gian

Điểm đặc biệt của Ba Son nằm ở việc một khu đất có thể mang nhiều chức năng khác nhau qua hơn hai thế kỷ nhưng tên địa danh vẫn tiếp tục tồn tại.

Từ Thủy Xưởng cuối thế kỷ XVIII, Arsenal de Saigon thế kỷ XIX, Xưởng Ba Son, khu công nghiệp đóng tàu thế kỷ XX đến Khu trung tâm phức hợp Sài Gòn – Ba Son và các khu dân cư cao tầng thế kỷ XXI, mỗi giai đoạn để lại một lớp dữ liệu khác nhau.

Ngày nay, người dân có thể biết đến Ba Son thông qua Vinhomes Golden River, Ga Ba Son, những tòa nhà mới hoặc các dự án bất động sản. Nhưng phía sau những công trình hiện đại ấy là lịch sử lâu dài của một khu vực từng gắn bó mật thiết với sông Sài Gòn và ngành đóng tàu.

Việc lưu giữ các lớp lịch sử này giúp tên Ba Son không bị thu hẹp thành tên gọi của một dự án bất động sản.

Giá trị của Khu Ba Son đối với dữ liệu Mapstore

Đối với Mapstore, Ba Son có thể được xem là một địa danh gốc để tổ chức nhiều lớp dữ liệu khác nhau.

Từ hồ sơ Khu Ba Son có thể kết nối đến lịch sử Xưởng Ba Son, quy hoạch Khu trung tâm phức hợp Sài Gòn – Ba Son, Vinhomes Golden River, các phân khu và tòa nhà, Centennial, The Front, Ga Ba Son cùng những công trình, doanh nghiệp và dịch vụ đang hình thành trong khu vực.

Cách tổ chức này giúp người dùng không chỉ biết một tòa nhà “ở đâu” mà còn hiểu tòa nhà đó nằm trên khu đất nào, khu đất trước đây là gì và có mối quan hệ ra sao với các địa điểm xung quanh.

Khi một dự án thay đổi tên hoặc chủ đầu tư, dữ liệu lịch sử cũ cũng không cần bị xóa bỏ. Nó trở thành một lớp thông tin giúp giải thích quá trình thay đổi của địa điểm.

Đó chính là giá trị lâu dài của dữ liệu địa lý: lưu giữ không chỉ vị trí hiện tại mà cả hành trình hình thành của một nơi chốn.

Thông tin địa điểm

Tên địa danh: Khu Ba Son
Tên quy hoạch: Khu trung tâm phức hợp Sài Gòn – Ba Son
Khu vực: Ven sông Sài Gòn, phường Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh
Địa chỉ lịch sử thường gặp: 2 Tôn Đức Thắng, phường Bến Nghé, Quận 1, TP.HCM
Quy mô khu vực quy hoạch: Khoảng 25,29 ha
Phía Đông và Đông Nam: Sông Sài Gòn
Phía Tây Nam: Khu vực đường Tôn Đức Thắng
Phía Tây và Tây Bắc: Đường Nguyễn Hữu Cảnh
Phía Bắc: Rạch Thị Nghè
Nguồn gốc: Khu vực đóng và sửa chữa tàu
Mốc Thủy Xưởng: Khoảng năm 1791
Mốc Arsenal de Saigon: Năm 1863
Quy hoạch khu phức hợp: Được phê duyệt năm 2015
Tính chất hiện nay: Khu đô thị đa chức năng kết hợp nhà ở, thương mại, dịch vụ, văn phòng, công trình công cộng, cây xanh và hạ tầng đô thị

Hệ thống địa điểm liên quan

Khu Ba Son là lớp dữ liệu cấp khu vực. Từ địa danh này, Mapstore có thể tiếp tục xây dựng và liên kết các hồ sơ riêng về:

Xưởng Ba Son: lớp dữ liệu lịch sử và công nghiệp của khu vực.

Vinhomes Golden River: quần thể đô thị lớn được hình thành trên khu đất Ba Son.

Các phân khu và tòa nhà Vinhomes Golden River: dữ liệu chi tiết về các địa điểm dân cư đã hình thành.

Centennial / The Centennial: tên dự án từng được phát triển trên lô HH5-1.

The Front: một lớp dự án khác trong quá trình phát triển các lô đất Ba Son.

Ga Ba Son – Metro số 1: đầu mối giao thông công cộng quan trọng của khu vực.

Các công trình và dự án mới: tiếp tục được bổ sung khi từng lô đất hoàn thiện và đi vào hoạt động.

Doanh nghiệp và dịch vụ tại Ba Son: lớp dữ liệu thương mại hình thành cùng cộng đồng dân cư và hoạt động đô thị.

Cấu trúc này giúp Khu Ba Son trở thành một điểm tập hợp dữ liệu thay vì chỉ là một bài giới thiệu địa danh.

Kết nối doanh nghiệp và dịch vụ tại Ba Son

Quá trình chuyển đổi Ba Son từ khu công nghiệp sang khu đô thị kéo theo sự hình thành của một hệ sinh thái dân cư và dịch vụ mới.

Các khu căn hộ tạo ra nhu cầu về bán lẻ, ăn uống, giao nhận, nước uống, vệ sinh, bảo trì, chăm sóc cá nhân và nhiều dịch vụ đời sống. Các công trình văn phòng và thương mại tiếp tục tạo ra những nhóm doanh nghiệp và hoạt động kinh tế khác.

Mapstore hướng đến kết nối những doanh nghiệp, cửa hàng và dịch vụ này với từng tòa nhà, từng dự án và cuối cùng là địa danh Khu Ba Son.

Qua đó, dữ liệu Ba Son có thể tiếp tục phát triển theo thời gian mà vẫn giữ được mối liên hệ với lịch sử của khu vực.