Nhà thờ Giáo xứ Cửa Bắc – Giáo hạt Chính Tòa, Tổng Giáo phận Hà Nội

Nguồn gốc tên gọi Nhà thờ Cửa Bắc

Tên gọi Cửa Bắc xuất phát từ vị trí của nhà thờ.

Công trình nằm trên khu đất trải dài theo phố Phan Đình Phùng và góc phố Nguyễn Biểu, gần Cửa Bắc của thành Thăng Long. Vì vậy, từ lâu người dân Hà Nội quen gọi ngôi thánh đường này là Nhà thờ Cửa Bắc.

Tên gọi dân gian ấy được duy trì qua nhiều thế hệ và ngày nay trở thành tên phổ biến của cả nhà thờ và Giáo xứ Cửa Bắc.

Xây dựng từ năm 1925

Nhà thờ Cửa Bắc được khởi xây năm 1925 và đến khoảng 1930 thì cơ bản hoàn thành, dưới thời Đức cha Pierre-Marie Gendreau, thường được gọi là Đức cha Đông, cai quản Giáo phận Hà Nội.

Một trong những mục đích khi xây dựng nhà thờ là tưởng nhớ các vị tử đạo tại Hà Nội, đặc biệt là Thánh Théophane Vénard – Thánh Ven, người chịu tử đạo năm 1861 tại khu vực ngoài cửa phía Bắc thành Hà Nội.

Ban đầu, nhà thờ dự định mang danh hiệu kính Các Thánh Tử Đạo Việt Nam. Do vào thời điểm đó các vị tử đạo Việt Nam chưa được tuyên thánh, tước hiệu được sử dụng là Nữ Vương Các Thánh Tử Đạo.

Nhà thờ Đức Mẹ Hà Nội

Một nét đặc biệt của Nhà thờ Cửa Bắc là tên gọi Nhà thờ Đức Mẹ Hà Nội.

Năm 1959, Đức Giám mục Giuse Maria Trịnh Như Khuê chọn Đức Mẹ làm quan thầy thành phố Hà Nội và quy định mừng lễ Đức Mẹ Hà Nội vào ngày 02/07. Nhà thờ Cửa Bắc được chọn làm Nhà thờ Đức Mẹ Hà Nội.

Ngày 02/07 còn gắn với một dấu mốc lịch sử Công giáo tại Thăng Long: ngày 02/07/1627, linh mục Alexandre de Rhodes – thường gọi là cha Đắc Lộ – đến Thăng Long trong hành trình truyền giáo.

Sau cuộc đại trùng tu, khi nhà thờ được cung hiến ngày 04/11/2014, Đức Tổng Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Nhơn chính thức chọn “Đức Mẹ Hà Nội” làm tước hiệu của nhà thờ. Hiện Tổng Giáo phận Hà Nội ghi nhận cả quan thầy Giáo xứ Cửa Bắc và tước hiệu nhà thờ là Đức Mẹ Hà Nội.

Kiến trúc đặc biệt của Nhà thờ Cửa Bắc

Nhà thờ Cửa Bắc là một trong những công trình đáng chú ý trong di sản kiến trúc Hà Nội thời Pháp thuộc.

Kiến trúc sư Ernest Hébrard đã không sử dụng bố cục mặt tiền hoàn toàn đối xứng thường thấy ở nhiều nhà thờ phương Tây. Thay vào đó, công trình có một tháp chuông cao đặt lệch về một phía, kết hợp với khối mái vòm ở khu vực trung tâm.

Không gian chính của nhà thờ có dạng hình chữ nhật kéo dài với hai hàng cột. Phần mái ngói trải từ tháp chuông qua mái vòm đến các không gian chính và phụ.

Hệ thống cửa sổ, mái che và các giải pháp lấy sáng, thông gió được xử lý phù hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều của Hà Nội.

Sự kết hợp giữa hình thức kiến trúc Công giáo châu Âu với mái ngói, cảnh quan cây xanh và những giải pháp thích nghi với môi trường bản địa tạo nên diện mạo riêng của Nhà thờ Cửa Bắc.

Trùng tu và cung hiến năm 2014

Sau nhiều thập niên tồn tại, công trình bị ảnh hưởng bởi thời tiết và một số hạng mục xuống cấp.

Nhà thờ sau đó trải qua một đợt trùng tu lớn kéo dài khoảng 19 tháng, bao gồm cả bên ngoài và không gian nội thất.

Ngày 04/11/2014, Đức Tổng Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Nhơn chủ sự Thánh lễ cung hiến nhà thờ sau khi công trình trùng tu hoàn thành.

Dù trải qua nhiều lần sửa chữa, nhà thờ vẫn giữ được những đặc điểm kiến trúc quan trọng của công trình ban đầu.

Dấu ấn Thánh Théophane Vénard

Lịch sử Nhà thờ Cửa Bắc còn gắn với Thánh Théophane Vénard, một trong các Thánh Tử đạo Việt Nam.

Ngài chịu tử đạo năm 1861 ở khu vực ngoài cửa phía Bắc thành Hà Nội, không xa vị trí Nhà thờ Cửa Bắc ngày nay.

Ngày 01/07/2023, Đức Tổng Giám mục Giuse Vũ Văn Thiên đã làm phép tượng Thánh Théophane Vénard được đặt trong khuôn viên Giáo xứ Cửa Bắc.

Chi tiết này tiếp tục nhắc lại mối liên hệ giữa ngôi nhà thờ và lịch sử các vị tử đạo tại Hà Nội – một trong những ý nghĩa đã có từ thời điểm công trình được xây dựng.

Một dấu mốc quốc tế năm 2006

Nhà thờ Cửa Bắc từng được truyền thông quốc tế chú ý vào ngày 19/11/2006, khi Tổng thống Hoa Kỳ George W. Bush và phu nhân Laura Bush đến tham dự một buổi cầu nguyện tại đây trong thời gian ông có mặt tại Hà Nội nhân Hội nghị APEC 2006.

Sự kiện này góp phần khiến hình ảnh Nhà thờ Cửa Bắc được biết đến rộng rãi hơn bên ngoài Việt Nam.

Giáo xứ Cửa Bắc ngày nay

Giáo xứ Cửa Bắc hiện thuộc Giáo hạt Chính Tòa, Tổng Giáo phận Hà Nội.

Theo hồ sơ hiện hành của Tổng Giáo phận, giáo xứ có khoảng 400 giáo dân, gồm họ Nhà xứ và hai giáo họ trực thuộc là Giáo họ Quảng Bá và Giáo họ Nghĩa Dũng.

Ngoài cộng đoàn giáo dân địa phương, do nằm ở khu vực trung tâm Hà Nội, nhà thờ còn phục vụ người Công giáo từ nhiều nơi đang học tập, làm việc và sinh sống tại Thủ đô.

Đáng chú ý, Nhà thờ Cửa Bắc duy trì Thánh lễ bằng tiếng Anh vào Chúa nhật, phục vụ cộng đồng người nước ngoài và những người có nhu cầu tham dự.

Giờ lễ Nhà thờ Cửa Bắc

Theo lịch hiện hành của Tổng Giáo phận Hà Nội:

Chúa nhật: 06:30, 08:30 (Thiếu nhi), 10:30 (tiếng Anh), 19:00
Thứ Bảy: 06:30, 19:00
Ngày thường: 19:00

Giờ lễ có thể được điều chỉnh vào các dịp lễ trọng hoặc theo chương trình mục vụ của giáo xứ.

Giá trị lịch sử, kiến trúc và cộng đồng

Nhà thờ Cửa Bắc có giá trị đặc biệt bởi nhiều lớp lịch sử cùng hiện diện tại một địa điểm.

Về lịch sử, nhà thờ được xây dựng từ năm 1925, gắn với lịch sử Công giáo Hà Nội, các vị tử đạo và dấu mốc truyền giáo tại Thăng Long.

Về kiến trúc, đây là một công trình tiêu biểu của Ernest Hébrard với bố cục phi đối xứng khá đặc trưng, kết hợp những yếu tố kiến trúc phương Tây với điều kiện khí hậu và cảnh quan Việt Nam.

Về địa lý đô thị, nhà thờ nằm trên phố Phan Đình Phùng, gần Cửa Bắc thành Thăng Long, tạo nên mối liên hệ trực tiếp giữa tên gọi của nhà thờ với một địa danh lịch sử của Hà Nội.

Về cộng đồng, nơi đây vừa là nhà thờ của Giáo xứ Cửa Bắc, vừa mang tước hiệu Đức Mẹ Hà Nội và phục vụ cả cộng đồng Công giáo địa phương lẫn người nước ngoài đang sinh sống tại Thủ đô.

Với gần một thế kỷ hiện diện giữa trung tâm Hà Nội, Nhà thờ Cửa Bắc ngày nay không chỉ là một cơ sở Công giáo mà còn là một công trình kiến trúc lâu đời gắn với cảnh quan và lịch sử đô thị của Thủ đô.

Thông tin địa điểm

Tên: Nhà thờ Giáo xứ Cửa Bắc
Tên thường gọi: Nhà thờ Cửa Bắc
Tên khác: Nhà thờ Đức Mẹ Hà Nội
Giáo xứ: Giáo xứ Cửa Bắc
Giáo hạt: Giáo hạt Chính Tòa
Giáo phận: Tổng Giáo phận Hà Nội
Quan thầy: Đức Mẹ Hà Nội
Ngày kính: 02/07
Tước hiệu nhà thờ: Đức Mẹ Hà Nội
Xây dựng: 1925–1930
Kiến trúc sư: Ernest Hébrard
Cung hiến: 04/11/2014
Linh mục chính xứ: Phaolô Nguyễn Trung Thiên
Giáo họ trực thuộc: Quảng Bá, Nghĩa Dũng
Địa chỉ: 56 Phan Đình Phùng, phường Ba Đình, TP. Hà Nội
Địa chỉ trước đây: 56 Phan Đình Phùng, phường Quán Thánh, quận Ba Đình, TP. Hà Nội
Loại hình: Nhà thờ Công giáo – công trình kiến trúc, lịch sử và sinh hoạt cộng đồng.