Vũng Tàu – vùng đô thị biển giữa hai ngọn núi và những lớp ký ức

Một vùng đất được định hình bởi núi và biển

Nhìn trên bản đồ, Vũng Tàu nằm trên một vùng đất nhô ra biển. Địa hình không quá rộng nhưng có hai khối núi nổi bật là Núi Lớn và Núi Nhỏ, cùng những đường bờ biển mang hình thái khác nhau.

Giữa hai ngọn núi là Bãi Trước, một vòng cung hướng về phía tây và vùng nước Gành Rái. Ở phía đông, Bãi Sau mở thành dải bờ biển dài hướng ra biển lớn. Phía nam Núi Nhỏ tiếp tục hạ xuống Mũi Nghinh Phong; ngoài mặt nước là Hòn Bà, hòn đảo nhỏ mà lối đá nối với bờ chỉ xuất hiện khi thủy triều xuống.

Cấu trúc tự nhiên ấy tạo nên nhiều mặt khác nhau của Vũng Tàu trong một khoảng cách khá gần.

Đi từ Bãi Trước vòng qua Núi Nhỏ tới Bãi Sau là chuyển từ một bờ vịnh gắn với trung tâm đô thị sang một dải biển rộng gắn với nghỉ dưỡng. Men theo phía bên kia, Núi Lớn tiếp tục kéo cảnh quan về Bãi Dâu và vùng nước phía Gành Rái.

Núi và biển vì thế không chỉ là cảnh quan bao quanh Vũng Tàu. Chúng tạo nên nền địa hình để con người lựa chọn nơi lập làng, đặt công trình phòng thủ, xây hải đăng, hình thành không gian tín ngưỡng và sau này phát triển đô thị.

Từ những làng biển đến một đô thị hướng ra biển

Trước những con đường, khách sạn và khu du lịch ngày nay, lịch sử Vũng Tàu đã gắn với những cộng đồng cư dân sống bên biển.

Dấu vết của lớp cư dân ấy còn được lưu lại qua các tên Thắng Nhất, Thắng Nhì và Thắng Tam. Trong ký ức về quá trình hình thành vùng đất, ba làng gắn với những người được giao nhiệm vụ canh phòng, quản lý dân cư rồi dần hình thành cộng đồng định cư.

Đình Thắng Tam là một trong những nơi còn lưu rõ lớp ký ức này. Cùng với Lăng Ông Nam Hải và Miếu Bà Ngũ Hành, quần thể cho thấy đời sống của cư dân biển không chỉ xoay quanh việc đánh bắt mà còn hình thành những tập tục, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng riêng.

Biển hiện diện trong những chuyến ra khơi, trong tín ngưỡng thờ cá Ông, trong những kỳ lễ và trong mong ước bình an của người sống bằng nghề biển.

Từ những làng ven biển, Vũng Tàu dần bước sang những giai đoạn phát triển khác. Đường sá được mở, công trình hành chính và nghỉ dưỡng xuất hiện, khu dân cư mở rộng, còn Bãi Trước dần trở thành một mặt tiền hướng ra biển của đô thị.

Những làng xưa không còn giữ nguyên diện mạo ban đầu, nhưng dấu vết của chúng vẫn nằm trong tên đất, đình miếu và ký ức của vùng.

Những dấu tích nằm trên hai ngọn núi

Nếu muốn đọc lịch sử Vũng Tàu qua cảnh quan, Núi Lớn và Núi Nhỏ là hai nơi có thể nhìn thấy nhiều lớp dấu tích nằm gần nhau.

Trên Núi Nhỏ, Hải đăng Vũng Tàu gắn với lịch sử hàng hải từ thế kỷ XIX. Vị trí cao sát biển cho phép ánh đèn hỗ trợ tàu thuyền hoạt động ngoài khơi và trên tuyến nước dẫn vào Gành Rái. Cũng trên khối núi này còn có những dấu tích phòng thủ và Tượng Chúa Kitô Vua, công trình tôn giáo về sau trở thành một hình ảnh quen thuộc của Vũng Tàu.

Núi Lớn mang một diện mạo khác.

Trên sườn núi là Bạch Dinh, nơi lưu lại những lớp lịch sử từ dấu tích phòng thủ cửa biển đến thời thuộc địa và câu chuyện liên quan vua Thành Thái. Ở những hướng khác là trận địa pháo cũ, Thích Ca Phật Đài và không gian Công giáo Bãi Dâu.

Hai ngọn núi không lớn, nhưng qua từng thời kỳ, con người đã đặt lên đó những công trình với mục đích rất khác nhau: quan sát biển, phòng thủ, dẫn đường hàng hải, nghỉ dưỡng, thờ tự và hành hương.

Những công trình ấy ngày nay trở thành các địa danh riêng. Nhưng khi đặt chúng trở lại trên cùng nền địa hình, có thể nhìn thấy một câu chuyện rộng hơn về cách con người sử dụng và để lại dấu vết trên vùng đất Vũng Tàu.

Vũng Tàu nhìn từ biển và nhìn từ đất liền

Ngày nay, nhắc đến Vũng Tàu, hình ảnh quen thuộc thường là những bãi biển, đường ven biển và các chuyến nghỉ cuối tuần. Nhưng trong một thời gian rất dài, vị trí của vùng đất này còn được nhận biết từ phía biển.

Ngoài khơi, hình dáng Núi Lớn và Núi Nhỏ từng là những dấu hiệu tự nhiên của đất liền. Trên Núi Nhỏ, ngọn hải đăng tiếp tục bổ sung một dấu hiệu do con người tạo ra. Phía tây là Gành Rái, vùng nước nối biển với cửa Cần Giờ và những tuyến hàng hải đi sâu vào hệ thống sông, cảng phía trong.

Vì vậy, câu chuyện Vũng Tàu không chỉ diễn ra dọc bãi cát.

Một phần lịch sử của vùng đất nằm trên những tuyến nước mà tàu thuyền đã qua lại, trong các công trình nhìn ra cửa biển và trong vị trí nối giữa biển với vùng đất phía sau.

Đến năm 2026, tên Vũng Tàu vẫn được sử dụng rộng rãi để chỉ vùng đô thị biển quen thuộc này, trong khi về hành chính khu vực lõi hiện thuộc phường Vũng Tàu, Thành phố Hồ Chí Minh. Sự thay đổi địa giới mở thêm một lớp mới cho vùng đất, nhưng không làm mất đi những tên gọi và ký ức địa phương đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Bãi Trước vẫn nằm giữa hai ngọn núi. Bãi Sau vẫn mở về phía biển. Hải đăng vẫn đứng trên Núi Nhỏ, Bạch Dinh trên sườn Núi Lớn, còn Hòn Bà mỗi ngày vẫn gần rồi xa bờ theo con nước.

Giữa một đô thị tiếp tục thay đổi, chính những mối quan hệ giữa núi, biển, con người và những dấu tích còn lại giúp Vũng Tàu giữ được câu chuyện riêng của vùng đất mình.