Căn cứ Minh Đạm – khi núi đá trở thành căn cứ kháng chiến

Một căn cứ hình thành giữa núi đá

Căn cứ Minh Đạm nằm trong dãy Minh Đạm, thuộc vùng Long Hải ngày nay. Theo danh mục di tích hiện hành của Thành phố Hồ Chí Minh, Khu căn cứ Minh Đạm là di tích cấp quốc gia, được xếp hạng theo Quyết định số 57VH/QĐ ngày 18/01/1993.

Sau những thay đổi về địa giới hành chính, cách ghi địa chỉ của Minh Đạm trong các tài liệu có thể khác nhau. Trước đây, di tích thường được giới thiệu thuộc huyện Đất Đỏ hoặc huyện Long Đất, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu; danh mục di tích sau sắp xếp tiếp tục ghi nhận địa danh Núi Minh Đạm trong hệ thống quản lý mới. Vì vậy, khi đọc các tư liệu cũ về căn cứ, những tên Bà Rịa – Vũng Tàu, Đất Đỏ, Long Đất hay Long Hải cần được hiểu trong bối cảnh hành chính của từng thời kỳ.

Điều quyết định sự hình thành căn cứ lại không nằm ở ranh giới hành chính mà ở chính địa hình.

Dãy núi có nhiều khối đá lớn, hang tự nhiên, rừng cây và những khoảng địa hình khó tiếp cận. Nguồn nước ngọt cùng vị trí nằm gần vùng dân cư và bờ biển tạo điều kiện để lực lượng hoạt động trong núi nhưng vẫn duy trì liên hệ với khu vực xung quanh.

Những đặc điểm tự nhiên ấy biến Minh Đạm từ một dãy núi thành nơi có khả năng che giấu và bảo vệ con người trong điều kiện chiến tranh.

Những hang đá trở thành nơi làm việc và trú ẩn

Căn cứ Minh Đạm không phải một công trình quân sự được xây dựng theo một mặt bằng hoàn chỉnh. Không gian căn cứ dựa rất nhiều vào địa hình có sẵn.

Các hang và khe đá tự nhiên được sử dụng cho những nhiệm vụ khác nhau. Tư liệu giới thiệu khu di tích hiện còn nhắc đến các địa điểm như hang Huyện ủy, hang Huyện đội, hang Thị xã Cấp và hang Quân y. Toàn khu căn cứ được mô tả với bốn khu vực chính gồm Đá Chẻ, chùa Giếng Gạch, Đá Chồng và chùa Viên.

Tên của những hang đá phần nào cho thấy cách căn cứ từng vận hành.

Có nơi dành cho cơ quan lãnh đạo, có khu vực phục vụ lực lượng quân sự, có nơi đảm nhận việc chăm sóc thương bệnh binh. Những hốc đá vốn hình thành tự nhiên vì thế được con người tổ chức lại thành một mạng lưới phục vụ đời sống và hoạt động trong chiến tranh.

Ở đây, địa hình không chỉ giúp che khuất.

Các khối đá lớn tạo thành những khoảng trú ẩn; rừng cây hạn chế tầm quan sát từ bên ngoài; còn vị trí trên núi cho phép kết nối với nhiều hướng dưới chân núi. Chính sự kết hợp ấy giúp căn cứ tồn tại trong một thời gian dài.

Ngày nay, nhiều hang đá vẫn còn được giữ lại trong không gian di tích. Đi giữa những lối núi và nhìn vào các khoảng đá hẹp, câu chuyện về căn cứ trở nên dễ hình dung hơn nhiều so với khi chỉ đọc tên Minh Đạm trên bản đồ.

Tên Minh Đạm và ký ức của một thời chiến tranh

Tên gọi Minh Đạm gắn với hai cán bộ Bùi Công Minh và Mạc Thanh Đạm, những người hoạt động tại địa phương và hy sinh trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Tên của hai người được ghép lại thành Minh Đạm, rồi dần trở thành tên gọi quen thuộc của căn cứ và dãy núi.

Điều này tạo nên một lớp địa danh khá đặc biệt.

Dãy núi đã tồn tại từ trước và từng được nhận biết qua những tên như Châu Viên – Châu Long cùng các địa danh liên quan khác. Nhưng lịch sử hiện đại đã đặt thêm lên vùng núi một cái tên mới, bắt nguồn từ ký ức về con người.

Từ đó, Minh Đạm không còn chỉ là một tên địa lý.

Trong các cuộc kháng chiến, căn cứ trở thành một trong những địa điểm gắn với hoạt động cách mạng của vùng Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây. Các tài liệu bảo tồn hiện vẫn xác định Minh Đạm là một trong những di tích lịch sử cách mạng quan trọng của khu vực.

Chính vì vậy cần phân biệt Núi Minh Đạm và Căn cứ Minh Đạm.

Núi là thực thể tự nhiên với lịch sử địa danh lâu dài. Căn cứ là lớp lịch sử được con người tạo nên trên chính địa hình ấy. Hai câu chuyện liên quan mật thiết nhưng không phải một.

Từ căn cứ kháng chiến đến không gian tưởng niệm

Sau chiến tranh, Minh Đạm chuyển từ một căn cứ hoạt động bí mật thành nơi lưu giữ và giới thiệu ký ức lịch sử.

Không gian khu di tích hiện có đền thờ các anh hùng liệt sĩ, nhà truyền thống và các tuyến dẫn tới những hang từng được sử dụng trong thời kỳ chiến tranh. Minh Đạm cũng trở thành địa điểm của nhiều hoạt động về nguồn, tưởng niệm và tìm hiểu lịch sử.

Sự thay đổi chức năng ấy tạo nên một cách nhìn khác về vùng núi.

Ngày trước, rừng cây, hang đá và những con đường khó tiếp cận giúp con người ẩn mình. Ngày nay, chính những yếu tố ấy lại trở thành chứng tích giúp người đến sau hiểu cách căn cứ từng tồn tại.

Từ trên dãy Minh Đạm, biển Long Hải vẫn nằm phía dưới. Dưới chân núi, vùng dân cư và những tuyến đường ven biển tiếp tục phát triển. Khung cảnh đã khác rất nhiều so với thời chiến, nhưng địa hình cơ bản vẫn giải thích được vì sao nơi này từng được lựa chọn làm căn cứ.

Đó cũng là giá trị đặc biệt của Minh Đạm.

Không cần dựng lại toàn bộ quá khứ, những khối đá, hang núi và vị trí của dãy núi đã tự kể một phần câu chuyện. Chúng cho thấy trong một giai đoạn lịch sử, con người đã dựa vào tự nhiên để tạo nên một không gian sống, hoạt động và chiến đấu ngay giữa vùng núi sát biển Long Hải.

Mapstore tổng hợp, đối chiếu và biên tập từ nhiều nguồn tư liệu. Cập nhật: 20/09/2026.