Ngọc Lăng Nam Hải – nơi cá Ông được an táng bên biển Phước Hải

Một nghĩa địa đặc biệt bên biển Phước Hải

Ngọc Lăng Nam Hải ngày nay thuộc xã Phước Hải, Thành phố Hồ Chí Minh. Danh mục hiện hành của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM xác định thực thể với tên “Ngọc Lăng Nam Hải (Nghĩa địa cá Ông)”, tại khu phố Lộc An, xã Phước Hải.

Trong các tài liệu trước khi thay đổi địa giới hành chính, địa điểm thường được ghi thuộc thị trấn Phước Hải, huyện Đất Đỏ, sau đó là huyện Long Đất, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Đây là lý do người đọc hiện nay có thể gặp nhiều cách ghi địa chỉ khác nhau khi tra cứu cùng một địa danh.

Ngọc Lăng nằm sát vùng bờ biển, dưới những hàng dương. TTXVN năm 2026 tiếp tục ghi nhận đây là một không gian văn hóa tâm linh của cộng đồng cư dân miền biển Phước Hải, nơi an nghỉ của những cá voi được người dân tôn kính gọi là Ông hoặc Ông Nam Hải.

Điều làm nơi đây đặc biệt không phải chỉ vì cá voi được chôn cất.

Đáng chú ý hơn là cách một cộng đồng đối xử với chúng.

Mỗi ngôi mộ đều gắn với một cá thể đã được người dân tiếp nhận, làm nghi thức và an táng. Trên nhiều bia mộ có dòng chữ “Nam Hải chi mộ”, ngày Ông lụy và thông tin liên quan đến người hoặc ghe phát hiện.

Vì vậy, Ngọc Lăng không đơn thuần là nơi tập hợp những xác cá voi dạt vào bờ.

Đây là một nghĩa địa được cộng đồng tạo lập và chăm sóc theo quan niệm tín ngưỡng của chính mình.

Khi cá voi trở thành “Ông”

Muốn hiểu Ngọc Lăng, trước hết phải hiểu cách người Phước Hải nhìn cá voi.

Trong đời sống của cư dân ven biển, cá voi được kính gọi là cá Ông, Ông Nam Hải và được xem như một vị thần hộ mệnh ngoài khơi. Hồ sơ của ngành văn hóa TP.HCM ghi nhận niềm tin của ngư dân rằng cá Ông giúp người đi biển vượt qua hiểm nguy, tai nạn và đem lại sự bình an cho những chuyến ra khơi.

Khi cá Ông chết, người dân không thường dùng cách nói như đối với một con vật thông thường mà gọi là Ông lụy.

Sự khác biệt trong cách gọi cũng phản ánh vị trí của cá Ông trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Khi một Ông lụy được phát hiện, người dân tổ chức an táng. Người đầu tiên phát hiện còn được xem là người có trách nhiệm đặc biệt đối với tang sự; hồ sơ văn hóa hiện hành ghi nhận người này được coi như “con trai cả” và phải chịu tang.

Như vậy, một sự việc tự nhiên – cá voi chết và trôi dạt vào bờ – khi đi vào đời sống của làng biển đã trở thành một sự kiện mang tính cộng đồng.

Người dân không chỉ đưa xác khỏi bãi biển.

Họ tiếp nhận Ông, an táng Ông và ghi lại sự hiện diện ấy bằng một ngôi mộ.

Qua nhiều lần như vậy, một không gian đặc biệt dần hình thành bên bờ biển Phước Hải.

Những ngôi mộ mang tên Nam Hải

Khu vực an táng là phần dễ nhận ra nhất của Ngọc Lăng.

Các tư liệu mô tả những ngôi mộ được bố trí thành từng khu dưới hàng dương. Mỗi phần mộ có bát hương và bia bằng xi măng. Trên mặt bia thường ghi “Nam Hải chi mộ” cùng ngày tháng Ông lụy; một số bia còn lưu tên người hoặc ghe phát hiện cá Ông.

Chính những tấm bia ấy khiến khu mộ mang một giá trị khác ngoài tín ngưỡng.

Chúng là những dấu ghi.

Mỗi ngôi mộ tương ứng với một lần cá Ông xuất hiện trên vùng biển hoặc đường bờ của cộng đồng. Ngày tháng được ghi lại, người phát hiện được lưu tên và sự kiện trở thành một phần ký ức của làng.

Tuy nhiên, số lượng mộ hiện hữu không nên được hiểu là tổng số cá Ông từng được an táng tại đây.

Lý do nằm ở một nghi thức quan trọng khác: cải táng.

Hồ sơ của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM cho biết hằng năm vào ngày 12 tháng Hai âm lịch, Ban tế tự tổ chức lễ bốc mộ cá Ông. Nghiên cứu văn hóa về Phước Hải cũng phân biệt giữa những mộ cá Ông chưa cải táng và phần hài cốt đã được lưu giữ sau quá trình này.

Vì thế, con số những ngôi mộ nhìn thấy tại một thời điểm chỉ phản ánh một phần của lịch sử Ngọc Lăng.

Phía sau những phần mộ còn là những Ông đã được cải táng và tiếp tục bước vào một giai đoạn khác của đời sống tín ngưỡng.

Từ an táng đến cải táng – một vòng nghi lễ

Đây cũng là điểm giúp phân biệt rõ Ngọc Lăng Nam Hải với Dinh Ông Nam Hải.

Ngọc Lăng trước hết là không gian gắn với an táng và cải táng cá Ông.

Dinh Ông là không gian thờ tự và thực hành tín ngưỡng của cộng đồng.

Hai nơi có quan hệ rất gần về văn hóa nhưng không phải một địa điểm. Danh mục hiện hành của TP.HCM cũng xác định chúng thành hai thực thể riêng: Dinh Ông ở khu phố Phước An và Ngọc Lăng ở khu phố Lộc An, cùng thuộc xã Phước Hải.

Mối quan hệ giữa hai nơi giúp nhìn thấy cả một vòng đời nghi lễ.

Ngoài biển là nơi ngư dân tin rằng Ông che chở con người.

Khi Ông lụy, xác được đưa vào bờ.

Tại Ngọc Lăng, Ông được an táng.

Sau một thời gian là nghi thức bốc mộ, cải táng và gìn giữ phần cốt theo phong tục.

Còn Dinh Ông là nơi niềm tin vào Nam Hải Đại Tướng Quân được cộng đồng thờ phụng và tiếp tục qua các nghi lễ.

Đến mùa Nghinh Ông, những không gian vốn nằm ở những vị trí khác nhau lại được nối với nhau trong sinh hoạt chung của làng. Nguồn du lịch địa phương ghi nhận Lễ hội Nghinh Ông Phước Hải diễn ra qua các không gian gồm khu mộ Tiền hiền – Hậu hiền, Dinh Ông Nam Hải và Ngọc Lăng Nam Hải.

Như vậy, Ngọc Lăng không đứng riêng giữa bờ biển.

Nó là một phần của cả một hệ thống tín ngưỡng biển.

Những con số cần được đọc thận trọng

Ngọc Lăng thường được giới thiệu là khu nghĩa địa cá Ông lớn nhất Việt Nam. Nguồn du lịch địa phương còn ghi nhận địa điểm từng được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam xác lập danh hiệu này vào năm 2011.

Tuy nhiên, khi đi sâu vào dữ liệu, các con số về Ngọc Lăng hiện chưa hoàn toàn thống nhất.

Nguồn du lịch địa phương ghi khu nghĩa địa được xây dựng năm 1999, diện tích khoảng 3.000 m² và có hơn 200 ngôi mộ. Một nghiên cứu văn hóa cũng lấy năm 1999 nhưng ghi phạm vi khoảng 6.500 m², gần 100 mộ chưa cải táng và khoảng 400 bộ hài cốt. Trong khi đó, hồ sơ hiện hành của ngành văn hóa TP.HCM ghi xây dựng năm 1989. TTXVN năm 2026 lại ghi hình thành từ 1991, diện tích khoảng 6.000 m² và hiện có hàng chục ngôi mộ.

Sự khác biệt có thể đến từ thời điểm thống kê, việc cải táng liên tục, cách xác định phạm vi khuôn viên hoặc cách các tài liệu phân biệt thời điểm hình thành khu mộ với thời điểm xây dựng, chỉnh trang công trình. Các nguồn hiện có chưa đủ để khẳng định một nguyên nhân duy nhất.

Vì vậy, giá trị của Ngọc Lăng không nên được đặt chủ yếu vào một con số.

Điều có thể nhận diện rõ hơn là sự tồn tại liên tục của một không gian an táng cá Ông gắn với cộng đồng Phước Hải và tín ngưỡng Nam Hải.

Một nơi giữ lại ký ức của làng biển

Nhìn từ bên ngoài, Ngọc Lăng có thể khiến người ta chú ý bởi sự khác thường: một nghĩa địa dành cho cá voi ngay bên bờ biển.

Nhưng với cộng đồng Phước Hải, ý nghĩa của nơi này sâu hơn.

Biển là nơi tạo ra sinh kế nhưng cũng là môi trường mà con người không thể kiểm soát hoàn toàn. Những chuyến đi biển mang theo hy vọng về tôm cá nhưng đồng thời luôn có sóng, gió và những hiểm nguy ngoài khơi.

Trong hoàn cảnh ấy, câu chuyện về cá Ông cứu người trở thành một phần của ký ức nghề biển.

Từ niềm tin hình thành cách ứng xử.

Từ cách ứng xử hình thành nghi lễ.

Và từ những lần Ông lụy vào bờ, một nghĩa địa dần xuất hiện.

Bởi vậy, những ngôi mộ tại Ngọc Lăng không chỉ kể về cá voi.

Chúng còn kể về chính những người sống ở Phước Hải.

Mỗi tấm bia “Nam Hải chi mộ” là dấu vết của một lần biển đưa Ông về với làng. Mỗi nghi thức an táng hay cải táng cho thấy cách cộng đồng thể hiện lòng biết ơn đối với vị thần mà họ tin đã che chở người đi biển.

Nếu Dinh Ông Nam Hải cho thấy nơi ngư dân gửi gắm niềm tin, thì Ngọc Lăng Nam Hải cho thấy cách niềm tin ấy được thực hành khi cá Ông thực sự trở về bờ.

Và chính điều đó khiến Ngọc Lăng trở thành một thực thể đặc biệt trong bản đồ văn hóa Phước Hải: một nơi mà biển, cá Ông và ký ức của nhiều thế hệ ngư dân cùng được lưu lại trên đất liền.

Mapstore tổng hợp, đối chiếu và biên tập từ nhiều nguồn tư liệu. Cập nhật: 20/09/2026.