Đang tải bài viết…
20-09-2026
5 lượt xem
Cầu Đá – từ bến biển đến dấu tích phòng thủ Vũng Tàu
Ở đầu Bãi Trước, nơi chân Núi Nhỏ gặp mặt biển, tên Cầu Đá lưu lại một lớp lịch sử khác của Vũng Tàu. Nơi đây từng gắn với công trình tiền cảng được xây dựng cuối thế kỷ XIX, trong khi trên sườn núi phía sau là một trận địa gồm bốn khẩu pháo hướng ra biển. Bến nước và trận địa quân sự nằm gần nhau, cùng cho thấy Vũng Tàu từng được nhìn không chỉ như một vùng nghỉ dưỡng mà còn là cửa biển có ý nghĩa về hàng hải và phòng thủ.
Cầu Đá ở nơi Bãi Trước gặp Núi Nhỏ
Cầu Đá nằm ở khu vực phía nam Bãi Trước, gần chân phía bắc Núi Nhỏ. Đây là một vị trí đặc biệt trong địa hình Vũng Tàu: một phía là sườn núi, phía còn lại mở ra vùng nước Bãi Trước và xa hơn là Gành Rái.
Ngày nay, tên Cầu Đá vẫn hiện diện trong không gian ven biển và gắn với khu vực cảng, bến tàu trên đường Hạ Long. Nhưng phía sau tên gọi ấy là câu chuyện hình thành từ hơn một thế kỷ trước.
Cuối thế kỷ XIX, người Pháp từng xây dựng tại đây một công trình tiền cảng hướng ra Bãi Trước. Một đê đá – bê tông được đưa từ bờ ra biển với mục đích tạo nơi phục vụ tàu thuyền và hoạt động của cảng.
Công trình ấy về sau không phát huy được vai trò như dự tính. Những tác động của dòng nước, phù sa và điều kiện tự nhiên khiến tiền cảng dần mất chức năng. Dấu tích đê đá còn lại bên Bãi Trước tiếp tục được người dân gọi bằng cái tên Cầu Đá.
Một công trình từng được xây để đưa hoạt động của con người từ đất liền tiến ra biển cuối cùng lại trở thành một phần tên đất của Vũng Tàu.
Bốn khẩu pháo trên sườn Núi Nhỏ
Không xa dấu tích tiền cảng, ở sườn phía bắc Núi Nhỏ còn có một công trình khác cũng hình thành vào cuối thế kỷ XIX: Trận địa pháo Cầu Đá.
Trận địa nằm ở độ cao khoảng 15 m so với mực nước biển. Hệ thống gồm bốn khẩu pháo được bố trí theo hình vòng cung, khoảng cách giữa các khẩu khoảng 18 m, nòng pháo hướng về phía biển.
Vị trí thấp hơn nhiều so với các trận địa trên Núi Lớn và phần cao của Núi Nhỏ, nhưng Cầu Đá lại nằm sát vùng nước Bãi Trước.
Điều đó cho thấy mỗi trận địa trong hệ thống phòng thủ Vũng Tàu được bố trí theo một vai trò địa hình khác nhau. Những điểm cao trên hai ngọn núi tạo tầm quan sát xa, còn Cầu Đá nằm gần mặt biển và trực tiếp hướng ra vùng nước phía trước.
Bốn khẩu pháo vì thế không nên được nhìn như những hiện vật quân sự riêng lẻ. Chúng là phần còn lại của một cách tổ chức phòng thủ dựa rất nhiều vào hình dáng tự nhiên của Vũng Tàu.
Một mắt xích trong phòng tuyến ven biển
Đặt Cầu Đá cạnh hai trận địa trên Núi Lớn và Núi Nhỏ sẽ thấy rõ hơn quy mô của hệ thống phòng thủ từng tồn tại tại Vũng Tàu.
Đến đầu thế kỷ XX, ba khu vực trận địa lớn gồm Núi Lớn, núi Tao Phùng – Núi Nhỏ và Cầu Đá tạo thành một phòng tuyến với tổng cộng 23 khẩu trọng pháo. Các vị trí được phân bố quanh vùng đất hướng ra biển, tận dụng hai ngọn núi và đường bờ để kiểm soát những hướng tiếp cận khác nhau.
Cầu Đá nằm ở một vị trí đáng chú ý trong mạng lưới ấy.
Phía sau là Núi Nhỏ. Phía trước là Bãi Trước. Từ vùng nước này có thể mở sang Gành Rái và các tuyến hàng hải dẫn về phía cửa Cần Giờ.
Cũng chính tại đây từng có công trình tiền cảng phục vụ tàu thuyền.
Bến biển và trận địa pháo vì thế phản ánh hai chức năng khác nhau nhưng cùng bắt nguồn từ một điều kiện địa lý: vị trí của Vũng Tàu tại nơi đất liền tiếp cận một vùng biển và cửa vịnh quan trọng.
Dấu tích còn lại giữa thành phố
Khác với những khẩu pháo trên các vị trí cao của Núi Lớn và Núi Nhỏ, dấu tích Trận địa pháo Cầu Đá nằm giữa khu vực đô thị phát triển dày đặc.
Qua nhiều thập niên, nhà cửa và các công trình dân dụng đã tiến sát khu vực di tích. Nhiều tư liệu qua các thời kỳ ghi nhận các khẩu pháo bị bao quanh, che khuất hoặc chịu tác động bởi quá trình đô thị hóa.
Điều đó tạo cho Cầu Đá một câu chuyện khác với hai trận địa trên núi.
Ở đây, lịch sử không nằm tách biệt trên một sườn núi cao mà bị thành phố phát triển bao quanh. Một công trình quân sự từng hướng nòng pháo ra vùng nước trống trải ngày nào giờ nằm giữa không gian đô thị ven biển.
Trận địa pháo Cầu Đá hiện nằm trong danh mục di tích quốc gia.
Nhưng để hiểu địa danh Cầu Đá, chỉ nhìn những khẩu pháo vẫn chưa đủ.
Phía trước chúng từng có một tiền cảng vươn ra Bãi Trước. Phía sau là Núi Nhỏ với những trận địa ở cao hơn. Xa hơn nữa là Gành Rái và vùng cửa biển.
Khi đặt những dấu tích ấy trở lại đúng vị trí của mình, Cầu Đá kể được một phần lịch sử ít nhìn thấy của Vũng Tàu: một nơi mà bờ biển từng đồng thời là bến tàu, cửa ngõ hàng hải và tuyến phòng thủ hướng ra biển.
